In Capelle aan den IJssel, waar deze week twee scholieren suïcide pleegden, zien jongeren het liefst een verbod op het delen van slachtofferbeelden. Maar anderen hebben de filmpjes juist bewaard. ‘Ik mag op mijn eigen telefoon toch doen wat ik wil?’
is verslaggever op de redactie Binnenland van de Volkskrant.
Jason (15) opent zijn Snapchat-account. De filmpjes van de twee jongeren die vorige week suïcide pleegden in Capelle aan den IJssel staan nog op zijn mobieltje. ‘Kijk, dit is die jongen.’ Hij laat beelden zien van een jong slachtoffer, omringd door hulpverleners, van bovenaf gefilmd. ‘En dit is het filmpje van het meisje, op precies dezelfde plek.’
Voor de Purmerhoek, een gigantische, krommende galerijflat in Capelle aan den IJssel, voetbalt Jason dit paasweekend met vrienden op het Cruijff Court, pal voor de deur van de flat. Ze dollen met elkaar, liggen op het gras in de zon. Maar als het over de tragische gebeurtenissen van afgelopen week gaat, de twee suïcides vanaf de veertiende verdieping van de Purmerhoek, worden ze ongemakkelijk.
‘Die jongen was 16 en ging maandagavond, en het meisje 14 en stierf dinsdagmiddag’, weet de kleinste van de groep, een jongen met een ernstige blik, gehuld in een groen trainingspak met een Feyenoord-embleem. ‘Het gebeurde letterlijk hier’, zegt hij, terwijl hij naar de ingang van de jarenzestigflat wijst. ‘Ze kwamen beiden neer op het dak boven de ingang. Ik heb het niet gezien, ik zag alleen allemaal ambulances en politiewagens.’
Capelle aan den IJssel verkeert nog steeds in shock nadat twee scholieren van het nabijgelegen Emmauscollege zich begin deze week achter elkaar van het leven beroofden. De politie onderzoekt de gebeurtenissen en is terughoudend met informatie.
De jongens weten de namen van de slachtoffers. Ze speculeren op het voetbalveld over wat er vooraf moet zijn gegaan aan hun zelfgekozen dood. Hadden ze een relatie? Was er een ander in het spel? En minstens de helft van hen heeft expliciete slachtofferfilmpjes op hun telefoon. Waarom zou je dat soort filmpjes bekijken en bewaren? ‘Ik weet het niet’, zegt Jason. ‘Ik was niet thuis en wilde gewoon weten wat er was gebeurd. Ik mag op mijn eigen telefoon toch doen wat ik wil?’
De jongeren in Capelle aan den IJssel en omliggende Rotterdamse wijken zijn er volop mee bezig. TikTok stroomde vol met hartverscheurende condoleanceberichten van rouwende vrienden en oproepen om meer naar elkaar om te kijken.
‘Check je matties, check je familieleden, check je neefjes, check je nichtjes. Check hoe het met ze gaat, show ze gewoon liefde’, zei een jonge influencer over de suïcides. ‘Als je op die leeftijd bent en je zit met deze gedachten: het wordt beter’, vertelde een oud-leerling van het Emmauscollege, die op TikTok aangaf zelf een moeilijke schooltijd te hebben gehad.
Maar tussen de steunbetuigingen en rouwvideo’s circuleerden ook expliciete slachtofferbeelden, met name op het medium Snapchat. Het leidde tot felle veroordelingen van zorgverleners en politie. ‘Daar ligt iemand te vechten voor zijn of haar leven en jij vindt het nodig om dat te filmen’, plaatste een wijkagent op Instagram. ‘En nog erger: je zet het online. Alsof iemands lijden iets is om te delen.’
Ook de Tweede Kamer reageerde ontzet over dit socialemediagedrag van jongeren. Het CDA en Progressief Nederland dienden eind deze week een initiatiefwetsvoorstel in om het delen van slachtofferbeelden strafbaar te maken.
De timing van het voorstel was toeval, zegt Kamerlid en mede-initiatiefnemer Songül Mutluer. ‘Maar Capelle laat zien hoe belangrijk zo’n wet is. Mensen, niet alleen jongeren, vinden het normaal om slachtoffers te filmen en die filmpjes te delen. Dat moet stoppen.’ In het voorstel kunnen nabestaanden aangifte doen. Delers van dit soort filmpjes riskeren een boete van 9.000 euro.
In Capelle aan den IJssel lijkt zo’n strafbaarstelling breed te worden gesteund door buurtbewoners, jong en oud. Zoals door drie onlangs uit Sint-Maarten geëmigreerde tienermeiden – nichtjes van elkaar – met identieke haarnetjes, samen op één fatbike. Ze blijven liever anoniem. Hun tante woont in de Purmerhoek; het gebeurde allemaal vlak onder haar raam. ‘Het is toch crazy om dode kinderen of mensen te filmen’, zeggen ze. ‘En al helemaal om die beelden te delen.’
‘Veel jongeren weten wel waar de grens ligt’, zegt hoogleraar Ina Koning, die aan de Vrije Universiteit onderzoek doet naar problematisch online gedrag onder jongeren. ‘Toch is het steeds vaker een automatische reactie om te filmen wanneer er iets heel leuks of heftigs gebeurt. Soms is het filmen ook een manier om iets te verwerken, of een shockreactie. De motieven zijn lang niet altijd negatief.’
De voorvallen in Capelle aan den IJssel zijn volgens Koning ‘ontzettend interessant’ voor jongeren die hun grenzen nog aan het aftasten zijn. ‘Met name kwetsbare jongeren, die hun status willen verbeteren, die er graag bij willen horen, zullen sneller in de verleiding zijn om dat soort heftige of schokkende beelden te delen. Ze hebben vaak geen idee hoe groot de impact van hun handelen is.’
Een medium als Snapchat werkt dat in de hand, omdat filmpjes daar weer verdwijnen en gebruikers alleen berichten naar vrienden en bekenden sturen. Dat maakt dat het onschuldig voelt om berichten te delen, terwijl Snapchat ondertussen net zo verslavend werkt als sociale media. Alleen wetgeving is volgens Koning niet genoeg. ‘Er moet echt meer bewustwording en kennis komen, bij ouders, professionals en jongeren zelf.’
De 12-jarige Kemal en de 13-jarige Arwand zijn deze zaterdag uit nieuwsgierigheid naar de kolossale flat gefietst. Ze ogen wat verloren bij de ingang van de galerijflat. ‘Ik ben het helemaal eens met een verbod’, zegt Arwand. ‘Het is zo zielig en erg wat er is gebeurd, voor de familie. Dat soort filmpjes zijn echt disrespectvol.’
Zelf weten ze ook niet helemaal wat ze hier zoeken vandaag. ‘Ik zag een filmpje van de jongen voorbijkomen op TikTok, waarin hij zo gelukkig leek’, zegt Kemal zacht. ‘Ik probeer het te begrijpen, daarom ben ik hier.’
Jason is een gefingeerde naam, de echte naam is bij de redactie bekend.
Denk je aan zelfdoding? Bel 24/7 gratis en anoniem 113 of chat op 113.nl.
Source: Volkskrant