Gedicht Dichter Lieke Marsman schreef De dichter en de duivel, dat later dit jaar verschijnt. In het boek, geïnspireerd op Dantes Hel, daalt ze af in de onderwereld, een wereld die helemaal gek is geworden, zij het minder gek dan de wereld waarin we momenteel leven. Dit is hoofdstuk 4.
In de vierde ring van Onder-Nederlandklonk hemelse muziek: ten langen leste zielenbalmvoor mijn vermoeide, door elkaar geschudde brein.Het was goed om even helemaal alleen te zijn.
Ik genoot van het trompetgeschal,de klarinetten, orgels, het sopraangegalm.Toen sprak een onbekende stem:‘Je tweede metgezel is: Gerrit Zalm.’
Gerrit Zalm leidde me naar de oevervan een onstuimige rivier, waar lisdoddenen snoekkruid een haag om het woelige water vormden.
Welkom in het domein van de financieel slagkrachtigen,je bent de eerste dichter die hier ooit geweest is.Je zult zien, hier heerst de ratio,’ sprak de man
die, sinds ik hem voor het laatst op tv zag,jaren geleden, weinig veranderd was.Ik herinnerde me hoe hij een stabiele factor was geweest
in mijn kindertijd, een gezicht op het jeugdjournaaldat bij iedere crisissituatie wist uit te stralen:we zullen in elk geval niet failliet gaan.
Het voelde vertrouwd met hem aan mijn zijde,dus met hernieuwde moed liep ik verder.Wel vroeg ik me af waarom hij als minister van Financiën
had toegestaan dat de verzorgingsstaat werd stukgemaakt.Waarom moet iedereen altijd alles verdienen,behalve kinderen die geld van hun ouders krijgen?
‘Wat vindt u,’ vroeg ik voorzichtig, ‘van de ongelijkheiddie de laatste decennia zo is toegenomenals gevolg van het feit dat belasting op vermogen
persistent laag is gehouden en alle publieke voorzieningenaan de markt zijn toevertrouwd, waardoor erin één klap tientallen bedrijven bij kwamen
die winst moesten maken terwijl ze toegang kregentot de vitale infrastructuur van ons landwaar nogal wat mensen afhankelijk van waren?’
‘Dat is een hele brede vraag’ antwoordde dhr. Zalm,die ik voortaan Gerrit mocht noemen.‘Ik kijk er wel met plezier op terug.
Ik heb mij specifiek beziggehoudenmet het deelnemingenbeleid. Er is in de loop der tijdeen actiever beheer van deelnemingen ontstaan.
De redenering die eraan ten grondslag lag,is nog steeds een gezonde: de overheidis geen ondernemer, dus het ligt niet voor de hand
dat de overheid eigenaar is van ondernemingentenzij een onderneming zo verweven ismet de publieke taak dat het onhandig is
om die een losse onderneming buiten de overheidte laten zijn. Dat kan wel voorkomen.Als je deelnemingen hebt om welke
historische reden dan ook,is de logica over het algemeen: wij privatiseren,tenzij. Dat is de lijn geweest vanaf 1986.
In de laatste nota van minister Bosis er een nuance op aangebracht.Bij nieuwe deelnemingen geldt nog precies
dezelfde redenering, namelijk heel restrictief,maar bij bestaande deelnemingen geldt:wij doen ze niet weg, tenzij.’
‘Maar is het niet zo,’ probeerde ik,‘dat bepaalde zaken zo belangrijk zijndat je daar als overheid
enige zeggenschap over wil houdenen dat je wilt dat ze blijven bestaan,óók als ze geen winst opleveren —
waar een bedrijf bijvoorbeeld zou kunnen zeggen:deze tak van de zorg voor mensenmet complexe psychische problemen stoten we af
wegens een netto negatief resultaat?’Er vloog een groepje ganzen op uit het rietomdat ik harder was gaan praten
en omdat ik voor het eerst van mijn levengebruikmaakte van het economielesjargondat ik op de middelbare school had moeten leren.
‘Er is sprake van een publiek belang,’ sprak Gerrit,‘als bepaalde zaken die je nodig acht,niet tot stand komen wanneer je iets volledig
aan de markt overlaat, of als bepaalde zakendie je bezwaarlijk acht,in die situatie wel tot stand komen.
Er is wel een lijst te maken met redenenvoor overheidsinterventie.Rond deelnemingen speelt vaak
het technisch monopolie. Er kan ook sprake zijnvan externe effecten, die je via belastingenen subsidies kunt regelen. Je moet altijd
naar het hele palet vaninterventiemaatregelen kijken en bezienwat het doelmatigst is.’
Dat klonk zinnig. Wat kon ik nog zeggen?Ik wilde weten of er ooit was nagedachtover de gevolgen van het versoberen of eigenlijk
afschaffen van de verzorgingsstaat voor mensenwie de ondernemingszin vergaan waszodra ze een meervoudige aangeboren handicap hadden
of een moeder met een drugsprobleemof een vader met foute vrienden, of, later in het leven,ms en een vriend die ze sloeg. Die, kortom,
kapot waren gegaan aan externe effecten.Er gaan veel mensen kapot aan externe effectenen steeds vaker mensen kapot
aan een hardvochtige overheidin een steeds hardere wereld.Hoe moest ik dit duidelijk maken?
‘Je ziet,’ zei ik, ‘iedereen met tassen volAH-excellent en Zara Home, er staan enkel Audi’s,Tesla’s en Porsches in de straat
en je voelt je eenzaam, het is alsof je alleenop een gammel vlot op zee dobberten de rest van de mensheid vaart voorbij op een partycruise,
alsof je een mandarijntje bent dat al dagenin iemands jaszak zit, klaar voor een tussendoortjedat maar niet komt en de rest van de mandarijnen
ligt nog gezellig met z’n allen in het netje op tafel,of een zevenjarige golden retriever die in z’n eentjeop het tapijt in de woonkamer slaapt
en baby Mees, lief klein wonder / zo gewenst /en zo bijzonder, 3428 gram, ligt nu albij mama en papa in de co-sleeper.
Alsof alle kinderen uit groep 4b op het momentdat de Kabouterdans werd stilgezet een stoeltje vondenen jij staat daar nog, vertwijfeld, eenling op linoleum,
als het ene speurtochtkaartje van Scoutingregio Hart van Brabantdat is achtergebleven op een dennenboomin de Loonse en Drunense duinen
terwijl alle andere kaartjes allang weerhoog en droog in de kast liggenklaar voor nieuwe avonturen,
als een bestand, laten we zeggen verjaardagloes7.jpeg,dat per ongeluk in het mapje belastingaangifte2022is terechtgekomen
en alle andere bestanden in dat mapjegaan over de belastingaangifte van 2022.Begrijp je waar ik heen wil?
Ze zeggen dat een vlinder die hier fladdertelders een orkaan veroorzaakt.Ik zeg: een miljardair slaat zijn ochtendkrant dicht
en er sterven mensen van de honger in Congo.Ze zeggen dat de meeste mensen deugen,maar de meeste mensen zijn niet aan de macht.’
‘Ik word,’ zei Gerrit, ‘een beetje moevan jouw morele superioriteitsuitingen en ookvan die belachelijke nostalgie
ten opzichte van de jaren negentig.Ja, er was carbonpapier, er waren belbomenen mensen die slagzinnen verzonnen
bij wijze van prijsvraag. Je Furbyzei dat hij van je hield en je vader loogdat je bij Kinderen voor Kinderen mocht.
Ik begrijp dat jouw generatie graagnog een keertje op de achterbank naar Frankrijk wil,maar denk je niet dat het kapitalisme
juist toen volwassen is geworden?Terwijl jullie Telekids keken verdeelden wijhet land, de olie, de bloeddiamanten.
Hielpen we Nina Brink in het zadelen renden achter Pim Fortuyn aan.Ik heb de Zalmnorm geïntroduceerd
en de PTT geprivatiseerd,terwijl Enneüs de woningmarkt deeden daarna wierp Hans zich op de zorg
en niet te vergeten je had 9/11,het waren andere tijden kortom,het internet was het Wilde Westen,
de Europese Unie was wankel,maar ik hield de hand verstandig op de knipen de post wordt nog altijd bezorgd.
Alsof het een sigaret was hebben wejullie toekomst in één hijs opgerookt,maar als je een beetje slim was
keek je vanaf die achterbank naar buitenom onze route te onthouden.O, je zat zachtjes huilend
Spijt! van Carry Slee te lezen.Nou, ik heb nergens spijt van, ik heb nooitergens spijt van gehad, ik ben trots
op hoe ver we zijn gekomen,de post wordt nog altijd bezorgd,dus kunnen we jouw melancholisch moralisme
even laten voor wat het isen gewoon genieten van het uitzicht?’Ik keek om me heen en zag overal mannen
in spijkerbroeken met bruine leren schoeneneronder. Sommigen droegen een pufferjas,anderen hadden blouses aan
met een hele drukke opdruk erop, alsof jein een caleidoscoop keek, zo druk.Ze zaten in zeewaardige schepen
met meerdere verdiepingen, die ze desalnietteminbootjes noemden. ‘Zei ze partycruise? Wat ordinair!’riep een man die Jort Kelder heette,
iemand die het woord ordinair zo vaak in de mond neemtdat je je afvraagt wat hij te verbergen heeft —wie als eerste ruikt, heeft zijn kontje gebruikt.
‘Rationele beslissingen voelen niet altijd goed,’sprak Gerrit, ‘daar ben ik niet immuun voor.Vergis je niet, ik ben een romantische boekhouder.’
Ik zei dat ik gek word van mensen die nog altijd denkendat elke crisis hooguit tot recessie leidt,een mogelijkheid je vermogen te vergroten
door de dip te kopen. ‘Het is irrationeelhet huishoudboekje als maatstaf te nemen voor het gelukvan het huishouden, want de bewoners
vechten elkaar al jaren de tent uit, het is irrationeelhet uitvoeren van economische berekeningengelijk te stellen aan het beoefenen van wiskunde
en er is niets zo irrationeelals geld willen verdienen dat jeniet nodig hebt. Het lijkt slim
tijdens een geopolitieke crisisgoud-etf’s te kopen, maar met echt goudkan je misschien nog een gat
in je dak stutten, iemand de hersens in slaan.Nee, sta je daar, oog in oog met de vijand,met in je hand je telefoon met Binance-wallet.
Als je denkt in termen van crisis as opportunitydan zie je op den duur overal opportunity for crisesen in die cirkelredenering spartelen we nu.
Daarom beginnen zoveel mensen zodrade sterfelijkheid zich aandient ooklangs de lijnen van een bucketlist te leven,
omdat ze verwachten dat zelfs de doodeen tasje vol met goodies is. Wij zijn heden samen gekomen in liefdevolle herinnering aan Mariëlle. Wat zijn we blij dat ze op de valreep toch nog die sommeliercursus heeft gedaan, voordat Amerikaanse soldaten haar huis binnendrongen en haar en haar Yorkshire terriër de keel doorsneden.Zie je hoe de wereld helemaal gek geworden is?Jullie VVD’ers begrijpen nog steeds nietwat het betekent om niets te verliezen te hebben,
om te weten hoe het is als zelfs de mogelijkheidop een waardig afscheid van tafel is geveegd.Dan kan je mij verwijten dat ik
ben blijven hangen in the nineties, jullie slagheeft nog nooit een stapbuiten Disneyland gezet.’
‘Daar ga je weer,’ zei Gerrit, ‘mensen als jijzijn alleen maar bezig met polarisatie,met ben je links of ben je rechts.
Kijk nou eens objectief: de mensen stemmenop ons a priori, de post wordt bovendiennog steeds bezorgd.’
‘Het gaat mij niet om links of rechts,maar om de vraag: ben je anno 2026 nog in staatom een gelaagde boodschap te ontvangen,
of reageer je alleen nog maar wanneer iemandde realiteit voor je platslaat of opklopt?Daar zit, als ik echt bij mezelf ten rade ga,
mijn grootste verdriet. Dat we met kale taalen rechtlijnige algoritmes een rommelige wereldhebben gecreëerd, in plaats van andersom:
een wanordelijk gespeld maar helder prachtig paradijs.’
‘En toch rest mij slechts een hele heldere vraag:jij geniet nu toch ookvan de hypotheekrenteaftrek?’
Dat was zo.We zwegen.
‘Kijk daar,’ glunderde Gerrit na een poosje,‘aan de overkant van het waterkun je zien
hoe een visser op de vlonder met een klein visjeeen groot visje vangt.’
Ik vroeg me af hoe het kandat sommige mensen de keerzijdevan hun geluk niet kunnen zien.
Het deed me denken aan een gedichtvan Anneke Brassinga,waarin ze schrijft:
Of is de afgrond onzichtbaar, of bestaat er geen afgrond voordat je erin valt, langs gladde steenwand suist? Het gaat gezwind. In het gras naast de beek op de bodem wacht God, zo blij als een moeder die al die tijd thuis is gebleven, met ’n schaaltje pinda’s, sherry in het glas.
‘Gerrit,’ zei ik, ‘jij bent op z’n best de sherry,de pinda’s. Maar waar ik naar op zoek benaan de andere kant van dit water
is de moeder, is God.’
*Een deel van de antwoorden van Gerrit Zalm is afkomstig uit de parlementaire enquête privatisering uit 2012