Er zijn allerlei plannen opgesteld voor de wederopbouw van het verwoeste Gaza, ook door de Palestijnen zelf. Hoe kreeg de ‘Rivièra’-fantasie van Donald Trump de overhand, ondanks alle kritiek? Of gooit de oorlog met Iran nog roet in het eten?
zijn economieredacteuren voor de Volkskrant.
Op een dag in december 2023 zit Yara Salem in haar kantoor in Washington, als ze besluit alles wat ze in de dertig jaar daarvoor heeft geleerd te gaan toepassen op de plek die het allerbelangrijkst voor haar is.
In meer dan tachtig landen heeft ze, onder meer voor de Verenigde Naties en de Wereldbank, gewerkt aan wat in die kringen ‘post-conflict reconstruction’ heet, de herstelwerkzaamheden van een stad of land na een gewapend treffen. Nu, twee maanden na het begin van de Israëlische aanval op Gaza, ziet ze hoe nodig ze zal zijn in haar eigen land.
Salem neemt ontslag en keert terug naar huis. Daar, vanuit haar Palestijnse geboortestad Nablus, neemt ze contact op met tal van experts en betrokkenen die willen nadenken over de wederopbouw van Gaza na de oorlog. Al is Israël dan nog volop bezig met het bombarderen ervan.
Reconstructie is niet alleen een kwestie van stenen stapelen, weet ze. Het is de geduldige wederopbouw van een hele maatschappij, van onderwijs, rechtspraak en medische zorg tot het herstel van buurten en sociale verbanden. ‘Ik heb in Somalië gewerkt, in Soedan, in Irak’, vertelt ze in een videogesprek vanuit Nablus. ‘Dus ik weet vrij goed wat er moet gebeuren in zulke omstandigheden. Hoewel – de schaal van de verwoesting in Gaza is onvergelijkbaar.’
Salem sluit zich aan bij een netwerk dat uitgroeit tot zevenhonderd technische mensen, van de Gazaanse Raad van Gemeenten tot zelfstandige ingenieurs, economen, stedenbouwkundigen en de Bir Zeit-universiteit, waarvan de bouwkundestudenten helpen met data-analyse van het gebied. Ze schrijven op hoe puin te ruimen, hoe het eigendom van huizen en grond te registreren, waar een tramlijn moet komen, schuilkelders, windmolens.
Alle medewerkers hebben Palestijnse wortels. ‘Dat was essentieel’, zegt Salem, die de samenwerking gaat coördineren. Natuurlijk zijn internationale instellingen als de Verenigde Naties en de Wereldbank onmisbaar bij reconstructieprojecten, net als grote hulporganisaties en zogeheten donorlanden. Het kan alleen niet zonder de inbreng van het land zelf. ‘We wilden niet de speelbal worden van donorlanden, die vaak na een oorlog opduiken en dan bepalen wat goed is voor het land. Dat zijn vaak projecten die goed zijn voor henzelf. Maar het is niet hun land.’
Het project verloopt met horten en stoten – sommige deskundigen kwamen om door een Israëlisch bombardement, vertelt Salem. Een ingenieur ging naar huis voor een videovergadering. Daar bleek zijn hele gezin verbrand na de inslag van een raket. ‘Het was verschrikkelijk.’
Het is duidelijk: dit wordt een van de meest complexe herbouwoperaties ooit, die moet beginnen met het ruimen van tientallen miljoenen tonnen puin, waarin nog veel lichamen en explosieven liggen bedolven. Maar in februari 2025 ligt er ‘een collectieve visie voor naoorlogse wederopbouw en herstel’, een Palestijns plan voor de toekomst van de twee miljoen Palestijnen op Palestijns land. The Phoenix Gaza, noemen ze het, naar de mythische vogel die uit de as herrijst. Zelfbeschikking heeft een naam gekregen.
Op andere plekken wordt dan echter druk gewerkt aan schetsen voor een ánder nieuw Gaza. Daarbij staat niet alleen de toekomst van het verwoeste woongebied aan de Middellandse Zee op het spel. Dat geldt ook voor de toekomst van de hele internationale orde, met name de Verenigde Naties. De olifant in de porseleinkast: Donald Trump.
En de wereld zal voor de olifant kiezen. Hoe kon dit gebeuren?
Vastgoedondernemer Trump krijgt al plannen toegestuurd tijdens zijn presidentscampagne van 2024. Voor hem is het gebied het ultieme project om wellicht de door hem felbegeerde Nobelprijs voor de Vrede in de wacht te slepen.
Een van de eerste plannen die hij krijgt, is dat van econoom Joseph Pelzman, hoogleraar aan de George Washington Universiteit in de Amerikaanse hoofdstad. Gaza moet van de grond af worden herbouwd, schrijft hij in een artikel. Zijn aanpak is radicaal en roept veel protest op. ‘Eerst moeten alle Hamas-tunnels worden vernietigd’, zegt hij via een videoverbinding vanuit zijn werkkamer in Washington. Daarna zou de bevolking moeten worden ‘gedenazificeerd’, losgemaakt van het ‘het moorddadige vijanddenken van Hamas, te beginnen met de kinderen’.
Essentieel is bovendien, volgens Pelzman, dat Gaza moet worden beschouwd als een investeringsmogelijkheid, met andere landen als aandeelhouders, die hun bezit pas na een jaar of vijftig hoeven af te staan aan een Palestijns gezag. Het is het eerste uitgewerkte idee waarin de toekomst van Gaza ‘puur economisch’ wordt geschetst, met andere landen of partijen die daarvan profiteren.
De familie Trump heeft inmiddels ook kennisgemaakt met de Israëlische miljardair Yakir Gabay. Deze vastgoedinvesteerder maakte fortuin in Duitsland en Nederland en is daarna opgeschoven naar de bouw- en techsector van Amerika. Daar komt hij in contact met Trumps schoonzoon Jared Kushner. Gabay houdt hem voor dat vrede in Gaza niet alleen belangrijk is voor zijn geboorteland Israël, maar ook een enorme vastgoedkans biedt.
Die plannen prikkelen Trumps fantasie. De economische benadering past precies bij het denken van de president. Alles kan een transactie zijn, of het nu gaat om vastgoed of vrede. De taal van geld verstaat iedereen.
In januari 2025, vlak na zijn inauguratie, presenteert Trump een eerste schets van waar hij naartoe wil met Gaza. ‘Dat wordt van ons’, zegt Trump in een persconferentie met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. ‘Wij nemen dat stuk over, ontwikkelen het. Je kunt het in een ongelooflijke internationale plek veranderen. Het potentieel is ongelooflijk. De Rivièra van het Midden-Oosten.’
Voor de Palestijnen is daarbij niet of nauwelijks plek. De bewoners van Gaza worden naar Jordanië verplaatst. In glimmende torenflats met zeezicht moeten ‘de mensen van de wereld’ gaan wonen. Even later post Trump een AI-filmpje dat hij van X heeft geplukt waarin een gouden standbeeld van hemzelf in de straten van ‘Trump Gaza’ is verrezen. Hij is er zelf in te zien met een buikdanseres, en met Netanyahu in een leunstoel op het strand.
Zodra Trump die ambitie heeft uitgesproken, beginnen weer nieuwe partijen met hem mee te denken, niet gehinderd door hoe de dingen normaal gaan, zoals de betrokkenheid van de Verenigde Naties of andere instellingen die in Trumps opvattingen alleen maar kunnen dwarsliggen.
Meest gedetailleerd is een powerpointpresentatie vol bedragen die Trump in die zomer krijgt van een kongsi van consultants van de Boston Consulting Group (een adviesbedrijf waarvoor ook Netanyahu heeft gewerkt, voor hij de politiek inging), de denktank van de Britse oud-premier Tony Blair en de Israëlische ondernemers die eerder dat jaar de chaotische (en bloedige) bevoorrading van Gaza hebben georganiseerd.
Zij voorzien een waardevermeerdering van Gaza van 0 naar 324 miljard dollar, een ‘geweldig rendement’, dat nog groter zal worden naarmate meer Gazanen een soort vertrekpremie accepteren om weg te gaan en niet terug te keren.
‘De extreemste vorm van catastrofekapitalisme’, wordt het plan genoemd door de Carnegie Endowment of International Peace, een gezaghebbende denktank. Dat begrip werd in 2007 gemunt door auteur Naomi Klein in haar boek The Shock Doctrine, voor situaties waarin politieke of economische elites hun kans grijpen om, in de wanorde tijdens of na een ramp of oorlog, radicale veranderingen door te voeren die anders op publieke weerstand zouden stuiten.
De Arabische landen in het Midden-Oosten schrikken zich rot. Nadat Trump duidelijk heeft gemaakt dat hij van Gaza een soort protectoraat wil maken, belegt de Arabische Liga op 4 maart 2025 een buitengewone top in Caïro. Daarin omarmen 22 landen in de regio een Egyptisch plan voor Gaza, dat tegenwicht moet bieden aan de bezitsdrang van Trump. VN‑secretaris‑generaal António Guterres belooft daar ‘volledige medewerking’ aan het plan. Ook EU-president António Costa schaart zich erachter.
Ook in dit plan wordt een rooskleurige toekomst geschetst, met een half miljoen nieuwe woningen, een ruime industriële zone, investeerders uit de hele wereld en twee zeehavens. Al hebben de Golfstaten hun handtekening gezet onder beide plannen, de opzet van dit plan ademt een heel andere sfeer dan het Amerikaanse. Gaza moet onderdeel zijn van een zelfstandige Palestijnse staat. Géén deportatie van Gazanen. Een vredesmacht van de Verenigde Naties.
Het Phoenix-plan van de Palestijnse coalitie van experts is niet populair op de conferentie. Dat ook de gemeenten van Gaza meewerkten aan dat ontwerp, doet sommigen vrezen voor inmenging van Hamas. De Duitse denktank SWP concludeert daarnaast dat Egypte graag zelf de touwtjes in handen houdt. Enerzijds uit het oogpunt van veiligheid, anderzijds omdat politiek en bedrijfsleven in dat land nauw met elkaar zijn verweven. Met de reconstructie van Gaza is ook voor hen veel geld te verdienen.
Zo liggen er in het najaar van 2025 drie plannen: dat van de Amerikanen, van de Arabische Liga en van de Palestijnen zelf. Maar het is de vastgoedfantasie van Trump die lijkt te gaan winnen.
De vermeende Amerikaanse invloed op Israël met hun militaire leveringen als hefboom, in combinatie met de wereldwijde zucht naar vrede, leidt ertoe dat veel landen bij het kruisje tekenen als Trump in september met zijn twintigpuntenplan voor de wederopbouw van de Gazastrook komt.
Met resolutie 2803 verleent de Veiligheidsraad, de kerngroep van invloedrijkste landen binnen de Verenigde Naties, op 17 november zijn goedkeuring aan het plan. Een andere gezaghebbende internationale organisatie, de Wereldbank, gaat het geld beheren. In februari 2026 zeggen de deelnemende landen bij elkaar 17 miljard dollar toe. Trump zelf belooft dat de VS 10 miljard bijdragen.
Dat Trump als privépersoon levenslang de baas wordt over de Board of Peace, en daarmee over de investeringen in Gaza, met alle gevaren van zelfverrijking van dien, nemen veel landen op de koop toe.
Een paar maanden later, tijdens het World Economic Forum in Davos, tovert Trumps schoonzoon Jared Kushner het finale plan van team-Trump op een groot scherm. Witglanzende flatgebouwen. Kleurige, blokvormige plattegronden. In het uitvoerend comité komen onder anderen Tony Blair en Yakir Gabay. Ze worden beloond voor hun inspanningen.
Dat de VN-Veiligheidsraad (15 landen) zich erachter heeft geschaard, wil niet zeggen dat de complete VN (193 landen) het plan toejuichen.
‘Dit is een totale fantasie, opgesteld door enorm machtige mensen, in landen die de verwoesting en het menselijk leed in Gaza zelf hebben veroorzaakt, en die hiermee nog meer schade zullen aanrichten’, zegt VN-rapporteur voor het recht op adequate huisvesting Balakrishnan Rajagopal vanuit de VS over Trumps plan. ‘Alsof je de opvang van slachtoffers van verkrachting laat bouwen en beheren door de verkrachters zelf.’
Begin maart van dit jaar geeft hij met zeven andere leden van de VN-Mensenrechtencommissie, een college waarvan de scherpe juridische observaties doorgaans niet door alle landen worden verwelkomd, een verklaring uit waarin ze het plan een ‘neokoloniale’ constructie noemen. Rajagopal: ‘Het zet de belangen van een hebzuchtige elite van vastgoedmiljardairs schaamteloos vóór de belangen van een heel volk.’
De beslissing van de Veiligheidsraad om het Trump-plan te steunen noemt Rajagopal, tevens hoogleraar recht en stadsontwikkeling aan het prestigieuze MIT in Massachusetts, ‘zwaar illegaal’. Want: ‘Dit gaat in tegen alle kernwaarden van het internationale recht en de Verenigde Naties, zoals het recht op zelfbeschikking, in dit geval dat van het Palestijnse volk. Het is ongelooflijk dat de Palestijnen niet worden betrokken in dit plan. Laat staan dat er enige aandacht is voor hun eigendom van huizen en grond.’
Als de internationale gemeenschap een ‘verzonnen vehikel’ als de Board of Peace toestaat, waarschuwt Rajagopal, dan kan het een model worden voor toekomstige naoorlogse oplossingen, een alternatief voor de Verenigde Naties. ‘Vandaag is het Gaza, morgen is het wellicht Oekraïne, Libanon of Iran. Stel je voor dat de herstelwerkzaamheden in Oekraïne worden overgelaten aan Russische miljardairs.’
En toch is Trumps blauwdruk het enige plan dat nu ‘loopt’. ‘Op het moment dat Trump zijn vredesplan lanceerde, werd zijn Gaza-illusie reëel en relevant’, zegt Amjad Iraqi, zelf van Palestijnse afkomst en Midden-Oostenanalist bij de International Crisis Group (ICG), een onafhankelijke denktank waarvan de rapporten regelmatig worden geciteerd door beleidsmakers. ‘Het werd het dominante diplomatieke raamwerk. Wie vrede wil, krijgt dit erbij.’
‘Zo’n fantasie krijgt massa door de macht die erachter zit’, zegt Iraqi. ‘Het plan begint heel abstract, maar naarmate de details worden ingevuld, zoals de bestuursstructuur, wordt het concreet.’ Die hiërarchische structuur lijkt wat bureaucratisch, maar heeft een functie. ‘Er is een Amerikaanse elite die de grote beslissingen neemt, daaronder wat internationale mensen die de schijn verlenen van multilaterale samenwerking, en daaronder een technische commissie van Palestijnen die de orders moet uitvoeren.’
Waarom werken andere landen, zoals de Golfstaten, daaraan mee met hun miljarden? Iraqi: ‘Allereerst denken ze: dit is het leidende plan, dus daar moeten we wat mee doen. Ten tweede is het diplomatiek: zo houden ze Trump te vriend. En ten derde: mocht de wederopbouw een succes worden, dan is het ook voor de heersende zakelijke klasse in de Arabische landen een heel lucratief project.’
Daarover voelen de Golfstaten, die ook via Kushners investeringsfonds Affinity economisch verbonden zijn met de Trump-oligarchie, geen morele scrupules, zegt Iraqi. ‘Natuurlijk geven ze ook wel om de Palestijnen. Maar ze doen dit vooral uit eigenbelang. Het is natuurlijk weggegooid geld als Gaza opnieuw zou worden verwoest. Maar ze hebben genoeg om op deze manier een soort signaal af te geven dat ze aan Trumps kant staan.’
Het kan nog misgaan voor het Trump-plan. De Verenigde Staten en Israël hebben inmiddels de aanval geopend op Iran. Daarmee is een oorlog ontketend in het hele Midden-Oosten.
‘Om Trump te pleasen, hebben de Golfstaten Trump miljarden toegezegd voor zijn Gaza-plan’, zegt ook Sultan Barakat, hoogleraar openbaar bestuur aan de Hamad Bin Khalifa Universiteit in Qatar en een veelgevraagd opiniemaker op de Arabische zender Al Jazeera. ‘Vervolgens viel hij Iran aan zonder enig overleg, zonder oog voor de schade die de oorlog zou berokkenen aan de buurlanden. Die zijn door de tegenaanvallen van Iran in een economische crisis terechtgekomen. De toegezegde miljarden voor Gaza zijn nu waarschijnlijk nodig voor andere zaken.’
De Wereldbank heeft tot dusver 0 dollar van de toegezegde 17 miljard voor het hele ‘Gaza Rivièra’-plan ontvangen, aldus een bron binnen de organisatie. Ook Trump heeft de beloofde 10 miljard dus nog niet betaald. Nu groeit ook in de VS het verzet tegen de buitenlandse avonturen van de president, inclusief de miljardenuitgaven die daarbij horen. Voor de uitvoering is naar schatting van de VN en de Wereldbank zo’n 70 miljard dollar nodig.
Zo ontstaan er meer barsten in het Trump-plan. Indonesië, dat achtduizend soldaten toezegde voor de internationale stabilisatiemacht die ook onderdeel is van het Amerikaanse twintigpuntenplan, heeft die steun opgeschort, uit protest tegen de aanval op Iran.
Het zal lastig worden om opnieuw grote financiële steun te vergaren voor een wedergeboorte van Gaza, denkt Barakat. ‘De Golfstaten hebben nu wel door dat je niet kunt rekenen op zo’n grillige figuur, een president zonder principes. Bovendien is er in Gaza nu een bewakingsmacht noch een technocratisch overgangsbestuur. Hamas is nog steeds de baas in het gebied. Dus de problemen zijn nog niet voorbij.’
Alle plannen voor Gaza kunnen daarom terug naar de tekentafel, meent Barakat, die ook bekend is als reconstructie-expert. ‘Weg van de glanzende plaatjes en de buitenlandse investeerders, terug naar wat redelijk en uitvoerbaar is. En dicht bij de Palestijnse identiteit en behoeften. De uitwerking zal eenvoudiger, maar wel beter zijn. In bijvoorbeeld Irak en Afghanistan is al gebleken dat reconstructie door buitenlandse partijen niets blijvends oplevert.’
Daarmee groeit de kans, ondanks alle plannenmakerij, dat Gaza ook over enkele jaren nog steeds niet meer is dan een troosteloze puinhoop, waarin niet alleen het restant van Hamas, maar ook het Israëlische leger altijd dreigend aanwezig is.
Hoe kijkt Nederland naar de plannen? Het ministerie van Buitenlandse Zaken laat deze week via een woordvoerder weten dat de voorkeur uitgaat naar ‘spoedige uitvoering van het Arabische wederopbouwplan voor snel herstel in Gaza’. Nederland heeft toegezegd om daar met Egypte een conferentie over te gaan organiseren, al is nog niet duidelijk wanneer en waar.
Nederland hecht daarbij ‘grote waarde aan de betrokkenheid van Palestijnen bij het vormgeven van de wederopbouw’, aldus een woordvoerder. ‘Dit is een van de belangrijkste uitgangspunten van het Phoenix-plan.’ De wederopbouw zal ten goede moeten komen aan de Gazaanse bevolking: ‘Voor het Nederlands beleid staat buiten kijf: Gaza is van de Palestijnen.’
Maar dan komt het: ‘Op dit moment heeft het vredesplan van president Trump internationaal het meeste draagvlak. Ook Nederland steunt dit plan en zet zich in voor verdere uitwerking en implementatie in lijn met bovengenoemde uitgangspunten.’
Dit is dus wat ICG-expert Amjad Iraqi het ‘dominante diplomatieke raamwerk’ noemt.
Bij Yara Salem, de Palestijnse wederopbouwexpert van het Phoenix-plan, is de hoop op een hoofdrol van de mensen van Gaza bij de reconstructie in ieder geval nog niet vervlogen. ‘Ons plan is geen droom’, zegt ze. ‘Het is een praktische visie, van technische mensen. Het zou mooi zijn als de VN-Veiligheidsraad nu wel het initiatief zou nemen en een plan zou steunen dat wél iets te maken heeft met de Palestijnen.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant