De tijd van Trump-vleierij lijkt voorbij. Sinds het Amerikaans-Israëlische offensief in Iran durven Europese leiders zijn eisen vaker te negeren, al gebeurt dat aarzelend.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
Hij stond niet in Seoul om commentaar te geven op een militaire operatie waartoe de Amerikanen samen met de Israëliërs op eigen houtje het initiatief hadden genomen, zei de Franse president Emmanuel Macron donderdagavond in de Zuid-Koreaanse hoofdstad.
Waarna hij, zichtbaar getergd, precies dat begon te doen. ‘Dan klagen ze later dat ze geen steun krijgen bij deze operatie waartoe ze alleen hebben besloten. Maar dit is niet onze operatie!’
Macrons reactie kwam deels voort uit irritatie over een sneer van Donald Trump. De Amerikaanse president stelde dat hij zijn vrouw ‘zeer slecht zou behandelen’ (een verwijzing naar een oude video waarin Brigitte Macron haar man lijkt te duwen). De Britse premier Keir Starmer kreeg onlangs ook al naar zijn hoofd dat hij bepaald ‘geen Churchill’ was, vanwege zijn vermeende gebrek aan oorlogsenthousiasme.
De ontluikende Europese eensgezindheid uit zich vooral in aarzelende pogingen om aan te geven waar de steun van de Europeanen voor het Amerikaans-Israëlische offensief tegen Iran ophoudt. Uit irritatie over die opstelling heeft Trump opnieuw gedreigd de Navo te verlaten.
De Amerikaanse president ziet Europa (waarmee hij doorgaans tegelijkertijd de Europese Navo-partners bedoelt als de EU en de leiders van Europese landen afzonderlijk) als een fruitboom in zijn achtertuin. Als hij de wind uit een bepaalde richting laat blazen, wil hij dat de boom meebuigt. En als hij eraan schudt, wil hij rijpe vruchten kunnen oogsten.
Maar de oogst is mager. Niet alleen de Spaanse premier Pedro Sánchez, die de aanvallen op Iran vanaf het begin scherp heeft veroordeeld, maar ook de Italiaanse premier Giorgia Meloni ontzegt de Amerikanen het gebruik van militaire bases voor offensieve doeleinden. Terwijl Rome van alle West-Europese machtscentra ideologisch het dichtst bij Washington ligt.
Ook besloten veertig landen donderdag in een door de Britten geïnitieerde videoconferentie niet deel te nemen aan de door Trump gewenste militaire missie in de Straat van Hormuz. Dat plan wordt door defensie-experts unaniem afgedaan als heilloos.
Zoals Macron vrijdag herhaalde: Trump heeft de Europeanen noch de Navo van tevoren iets gevraagd, de Iran-oorlog speelt zich af buiten het inzetgebied van de alliantie en dus wordt hij niet gedekt door artikel 5.
‘Een deel van de Europese bezwaren is dus principieel’, zei Kamil Zwolski, tegen CNN. Volgens de aan denktank Rusi verbonden conflictdeskundige willen de Europeanen niet dat de Navo ‘ongevraagd wordt gebruikt als gereedschapskist voor buitenlandse interventies’.
Maar de doorslaggevende reden voor de groeiende Europese assertiviteit in de verschillende hoofdsteden is nationaal eigenbelang, zegt politicoloog Michelle Haas, onderzoeker aan de Universiteit van Gent. Ruim een maand na de eerste bommen op Teheran raakt de oorlog Europa hard, vooral economisch. Regeringsleiders staan onder groeiende druk daarover verantwoording af te leggen aan hun bevolking, en compensaties te overwegen.
Dat zal er waarschijnlijk niet toe leiden dat Londen, Parijs en Berlijn binnenkort zullen klinken als Madrid. Daarvoor wegen de dekking van de Amerikaanse nucleaire paraplu en de resten van de Amerikaanse steun aan Oekraïne te zwaar. En voor sommige lidstaten, met name Duitsland, ook de toegang tot de Amerikaanse afzetmarkt.
De Europese landen zullen voorzichtig blijven. Maar de tijd van het vleien, in het eerste jaar van Trumps tweede termijn een geaccepteerde manier om diens toorn af te wenden, lijkt in de Europese hoofdsteden voorbij. In dat licht past ook de toegenomen kritiek op aanhoudende charmeoffensieven van Mark Rutte, waarover Navo-diplomaten blijven herhalen dat ze broodnodig zijn én werken: dat zou blijken uit de Navo-top in Den Haag en de-escalatie in de Groenlandkwestie.
Maar bewaart Rutte de eenheid binnen de alliantie ook door een megafoon te zijn voor de positie van één lidstaat, al legt die militair en strategisch nog zoveel gewicht in de schaal?
‘Het valt niet binnen het mandaat van de secretaris-generaal om eensgezindheid binnen de Navo te verkondigen als die er niet is’, zegt Haas. Ze vreest dat Ruttes steun Trumps eisen impliciet legitimeert en daarmee de posities van Europese lidstaten verzwakt.
Terwijl de Iran-oorlog juist de mogelijkheid biedt om de Europese onderhandelingspositie te versterken. Die kan Trumps favoriete narratief over het trans-Atlantische eenrichtingsverkeer corrigeren. Want om dit soort overzeese oorlogen te kunnen voeren, blijken de VS niet zonder Europese bases te kunnen.
De Europese assertiviteit die Trump zo tegen de borst stuit, heeft hij in zekere zin zelf veroorzaakt door te hameren op verhoogde Navo-bijdragen, waarschuwde Celeste E. Wallander, topfunctionaris in het Pentagon onder president Joe Biden, vorige zomer in Foreign Affairs. De landen die zijn eis hebben ingewilligd, zouden volgens haar ‘minder druk voelen zich te schikken naar de belangen van Washington’.
Het Europese zelfbewustzijn, hoe aarzelend ook, is riskant. Dat blijkt wel uit de zoveelste existentiële Navo-crisis die Trump nu heeft uitgeroepen – hoewel voor officiële Amerikaanse terugtrekking toestemming nodig is van het Congres. De kans daarop is klein.
Maar volgens de uitgesproken Italiaanse politicoloog Natalie Tocci is weerstand tegen Trump niet alleen om strategische redenen belangrijk. Wie Trump zijn gang laat gaan, gaat volgens haar zwijgend mee in het nihilistische wereldbeeld dat de Amerikaanse president deelt met Europees radicaal-rechts. Alleen door een soevereine opstelling jegens de Amerikanen kan Europa volgens haar ‘de politieke krachten neutraliseren die het van binnenuit kapotmaken’.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant