VN-resolutie slavernij
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
„Deze resolutie brengt een eenvoudige maar doordringende stelling naar voren: de mensenhandel en de op raciale gronden gebaseerde slavernij van Afrikanen was een wereldschokkende gebeurtenis”, zei Samuel Yao Kumah, de Ghanese vertegenwoordiger bij de VN op een persconferentie. Even daarvoor hadden 123 landen tijdens de Algemene Vergadering van de VN ingestemd met de door Ghana ingebrachte resolutie die de trans-Atlantische slavenhandel als de „ernstigste misdaad tegen de menselijkheid” ooit kwalificeerde. De reden voor de resolutie en de gekozen bewoording was, zo legde hij uit, dat de slavernij het keermoment was waarop „de mondiale economische en raciale orde werd gevormd” die tot op vandaag doorwerkt.
Drie landen stemden tegen de resolutie: de VS, Israël en Argentinië. Nederland onthield zich – net als de andere westerse landen – van stemming. De reden daarvoor lijkt legitiem: door slavernij de ergste misdaad tegen de menselijkheid te noemen, kunnen andere misdaden als minder erg worden geïnterpreteerd. Alsof bijvoorbeeld het massale doden onder Dzjengis Khan, de Holocaust, het stalinisme en het maoïsme minder erg zouden zijn. Het andere argument dat Europese landen, en ook Nederland, aanvoerden was dat zo internationaal recht „met terugwerkende kracht” werd toegepast. De slavenhandel was tussen de 16de en een groot deel van de 19de eeuw immers nog niet strafbaar.
Het zijn argumenten waar wat voor te zeggen is, maar de onthouding van stem is ook een gemiste kans. Dat men pas in 1948 in de VN tot een Universele Verklaring van de Rechten van de Mens kwam, betekent niet dat het idee van grensoverschrijdende mensenrechten compleet onbekend was, en dat misdaden tegen de menselijkheid oogluikend werden toegestaan. En als Nederland er zo over dacht, waarom werden er dan in 2022 excuses aangeboden?
De resolutie stuurde aan op het nemen van verantwoordelijkheid voor het slavernijverleden. In een zeven pagina’s tellend document werd opgeroepen „alle vormen van hardnekkige historische en structurele ongelijkheid uit te bannen, onder meer door het erkennen, aanpakken en nemen van effectieve maatregelen om tragedies uit het verleden en hun gevolgen te herstellen, en door alle vormen van discriminatie uit te roeien”. Ook stelt de resolutie vast dat er nog steeds veel kennis ontbreekt over de eeuwenlange trans-Atlantische slavenhandel en vooral de wereldwijde nawerking.
Er werd gevraagd in te zien dat het historische racisme, dat aan de basis lag van de slavenhandel, nog steeds doorwerkt. Slavernij was „een misdaad waarvan de morele, juridische, maatschappelijke en economische achtergrond nog steeds de oorzaak is van raciale ongelijkheid, onderontwikkeling, marginalisatie en sociaaleconomische ongelijkheden, die met name Afrikanen en mensen van Afrikaanse afkomst in alle delen van de wereld onevenredig treffen”. Ook de Nederlandse rol komt ter sprake wanneer het handvest van 3 juni 1621 van de West Indische Compagnie wordt aangehaald waarin „Afrikanen werden gecategoriseerd als ‘res mobiles’ (meubelstukken/eigendom)”. Daar komt bij dat de trans-Atlantische slavenhandel overging in kolonialisme, waardoor Afrikaanse samenlevingen zich niet konden herstellen van de gevolgen van die handel.
Dat erkenning van het slavernijverleden nog steeds controversieel is voor de daders van weleer, is helaas een gegeven. Nederland is het enige Europese land dat excuses heeft gemaakt voor het slavernijverleden en daaraan investeringen koppelde om meer kennis en bewustwording over het slavernijverleden te creëren. Het had, door de resolutie te steunen, die voorloperpositie kracht bij kunnen zetten en eer kunnen brengen aan de rol die Nederland graag pakt: het land dat humanisme hoog in het vaandel heeft en andere graag op schendingen ervan wijst.
De nadruk die in de discussie wordt gelegd op de formulering „ernstigste misdaad tegen de menselijkheid” kan een manier zijn om het niet te hoeven hebben over de inhoudelijke implicaties: compensatie, ook in financiële vorm. Ook daarmee kan het verleden niet recht gedaan worden, maar het zou in elk geval betekenen dat er daadwerkelijk verantwoordelijkheid wordt genomen voor wat is aangericht. De concrete maatregelen die genomen zouden kunnen worden, investeringen in herdenkingen en onderwijs over het slavernijverleden maar ook herstelbetalingen, verdienen een serieuze discussie. Zeker omdat die herstelbetalingen wel werden gedaan aan slavenhouders toen hun handel werd afgeschaft, wordt het hoog tijd om niet alleen te werken aan kennis van en bewustwording over het slavernijverleden, maar ook om over te gaan tot concrete maatregelen.
Dat westerse landen meenden dat er een hiërarchie werd gecreëerd tussen historische wreedheden, is volgens Samuel Yao Kumah een verkeerde interpretatie: „Elke wreedheid, genocide, apartheid, koloniaal geweld en andere misdaden die onder internationaal recht worden erkend, blijven ondubbelzinnig veroordeeld.” Waar het Ghana om ging was de erkenning dat slavernij de wereldorde definitief heeft veranderd op een manier die andere misdaden tegen de menselijkheid niet hebben veroorzaakt.
Is er enige kans dat er een politiek-economisch vervolg komt op deze resolutie? Het stemgedrag van de historische daders geeft weinig vertrouwen. Dat de VS, waar de slavernijgeschiedenis onder het tapijt wordt geveegd door een president die witte suprematie als uitgangspunt heeft, tegenstemt hoeft niet te verrassen. Maar dat vrijwel alle landen waar de winst terecht is gekomen ervoor kiezen langs de zijlijn te blijven staan, voorspelt weinig goeds. Dat was vast niet anders geweest wanneer er was gerept van „een van de ergste misdaden tegen de menselijkheid”.