Mircea Cartarescu De nieuwe roman van deze Roemeense schrijver is een groots opgezet, eeuwen en continenten omvattend epos over het leven van een man die keizer van Ethiopië wordt.
Een fresco in het klooster van Horezu in Walachije.
Ooit schiep Mircea Cartarescu een verteller die ‘het onleesbare boek’ wilde schrijven. Dat lukte aardig. Wie Het onmetelijke mausoleum ter hand nam had grote kans te verdwalen in een doolhof van krankzinnige verhalen, psychoses, dromen en visioenen met afschrikwekkende wezens, surrealistisch absurdisme en angstaanjagende gebeurtenissen in paleizen of onderaardse gangen.
In zijn recent verschenen boek, Theodoros, slaat de auteur een andere weg in, al is het boek net zo caleidoscopisch en labyrintisch als zijn eerdere.
Al vanaf de eerste bladzijde weet je dat je in een vintage Cartarescu-universum gaat belanden. In barokke, lange, soms plechtstatige zinnen wordt een man toegesproken. Hij heeft wandaden gepleegd, gemoord en brandgesticht, hij heeft verraden en gemanipuleerd, bloed „gegeten en gedronken”. Deze zoon van een hoedenmaker in Walachije heeft kolossale ambities en denkt de constellaties aan het hemelfirmament te kunnen herschikken. Hij leeft meerdere levens, wordt een gevreesde piraat in de Griekse archipel en kroont zichzelf tot Tewodros II van Ethiopië. Zijn leven eindigt door een vergulde kogel, eerst „verzonken in geplooid satijn, glimmend als kwikzilver”, afkomstig uit een fraai duelpistool „versierd met een gouden kantwerkje”. Daarna kan het vertellen beginnen, „verweven met alle verhalen die fonkelen als gouddraad op het eeuwige tamboereerraam van de dagen en de nachten”.
Wat volgt is het exuberante, gedetailleerde levensverhaal van deze Theodorus, in drie keer elf hoofdstukken en 656 bladzijden, een groots opgezet, eeuwen en continenten omvattend epos waarin je als lezer regelmatig verwonderd kopje onder gaat.
Theodoros groeit op in Walachije, Zuid-Roemenië, waar ook de auteur zijn jeugd heeft doorgebracht. Het is een streek vol mythen (Vlad Dracula), met Latijnse en Slavische invloeden. Een koude regio ook, bedolven onder sneeuw en ijs. Op zijn negentiende vertrekt Theodoros uit Walachije, schuimt hij de Griekse archipel af en wordt een geduchte en wrede piraat. Na zeven jaar vertrekt hij naar Ethiopië – de auteur houdt van metamorfoses in de breedste zin des woords – waar hij erin slaagt zijn ultieme ambitie te realiseren: Theodoros wordt keizer Tewodros. Weer later reist hij naar Judea waar koning Salomo regeert en ontdekt hij wie zijn vader is.
Mircea Cartarescu: Theodoros. Vert. Jan Willem Bos. De Bezige Bij, 656 blz.€ 39,99
De ambitie van Theodoros wordt geëvenaard door die van Cartarescu. Vijfendertig jaar liep de auteur rond met het idee voor deze roman, steeds deed hij onderzoek, las hij over de werelden waarin hij zijn hoofdpersoon zou situeren. De roman is doordrenkt met referenties aan de Bijbel en aan het heilige Ethiopische boek Kebre Negest uit de dertiende eeuw. De auteur verbeeldt in zijn roman de overlevering volgens welke de Ethiopische koningen zouden afstammen van koning Salomo en koning David. Die eerste zou bij de koningin van Sheba hun zoon Menelik verwekt hebben. Bij Cartarescu worden ze personages in een liefdesverhaal.
Theodoros is een avonturenroman die soms doet denken aan Baudolino van Umberto Eco over de reizen van een aangenomen zoon van keizer Frederik Barbarossa. Het deel over Ethiopië heeft elementen van Rimbauds roemruchte verblijf in dat land. Het is, zou je kunnen zeggen, verwant aan De abessijn (1999) van Jean-Christophe Rufin, een roman over de gezant van Lodewijk XIV bij de Ethiopische koning.
Net als de auteurs van deze iconische avonturenromans speelt Cartarescu met feit en fictie. Theodoros heeft echt bestaan, schrijft de auteur in zijn slotwoord. Zijn naam komt voor in een brief uit 1883 van memorialist Ion Ghica, die vermoedt dat de man een avontuurlijk leven heeft geleid. Het idee voor deze roman was geboren.
Geografisch klopt alles, schrijft Cartarescu. Wat er gegeten wordt, wat er groeit en bloeit – op dat punt is alles juist. Er was een Nubische giraf die door de Ottomaanse onderkoning werd geschonken aan Karel X en die een onderkomen kreeg in het Parijse Jardin des Plantes. En ene Joshua Norton riep zichzelf inderdaad uit tot keizer van Amerika. Maar een historische roman waarbij de plot en de personages gebaseerd zijn op feitelijke geschiedenis is het niet.
Het maakt dat je als lezer op het verkeerde been wordt gezet. Je moet flink moeite doen om de verhaallijn te volgen, in vooruit- en terugblikken, in krullen en spiralen, in een doolhof van verhalen en tijden. Wat je leest is een uitzonderlijke roman van de grote greep, een auteur die binnen het genre alles uit de kast haalt. De schrijver goochelt met tijden, perspectieven en codes, speelt met canonieke teksten en populaire cultuur. In deze enorme caleidoscoop van verhalen en beelden zit een vleugje Graaf van Monte-Cristo, flinters metafysica, een dosis bijbelse symboliek. Engelen, vleugels, vlinders, rupsen, spinnen, mausolea – het zijn terugkerende elementen in het oeuvre van Cartarescu.
De verleidingskracht ervan zit voor een groot deel in de barokke, sierlijke, groteske, bij tijd en wijle uitzinnige, taal. Hulde aan Jan Willem Bos, die opnieuw een magnifieke vertaling neerzet.
Meteen in het begin vraag je je af wie nu eigenlijk die vertelstem is: wie is het die Theodoros toespreekt? Dat de auteur voor de tweede persoon enkelvoud („jij”) heeft gekozen zorgt voor afstand tot de lezer. Je komt niet echt dichtbij. Theodoros is verblind door het geglinster van macht en rijkdom, wat weinig sympathie opwekt. Waar zijn enorme ambitie en meedogenloze wreedheid nu precies vandaan komen blijft duister. Daardoor raakt het verhaal je minder en beklijft eerder de bewondering voor de grote greep van de roman.
De vertelstem, zo begrijp je al lezend, blijkt die van een van de aartsengelen te zijn. We zijn in het grote boek van Theodorus beland, het verslag van de engelen dat op de dag des oordeels zal bepalen of het de hel wordt of het paradijs. Een spectaculair, duizelingwekkend maar ook gewelddadig leven. Hoe het Godsoordeel uitvalt? Dat is op zichzelf weer een verhaal.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews