Cuba Het dagelijks leven in Havana is goeddeels tot stilstand gekomen. In de politiestaat krijgen zelfs agenten geen benzine meer en is er vaak uren geen stroom. Inwoners zijn te druk met overleven om op te staan tegen het bewind. „Er is hier helemaal niets, er is hier geen toekomst.”
Een taxichauffeur wacht op toeristen om rond te rijden in Habana.
Op de bovenste verdieping van een verouderd koloniaal pand in het centrum van Havana haalt Jorge de la Cruz (59) een lading plastic flessen uit een grote vuilniszak en maakt een rekensom. „Van de opbrengst hiervan kunnen we weer een paar dagen eten”, zegt hij. De ijskast in zijn piepkleine woning, waar hij met zijn vrouw en zoon woont, is praktisch leeg, in het vriesvak kleeft een dik pak ijs tegen de zijkanten. Op de bank staat een doos met karton waar hij pizzadozen van maakt die hij verkoopt aan restaurants. „Wij Cubanen leven nu per dag. We proberen overal geld bij elkaar te hosselen om rond te komen”, zegt hij.
Net als Jorge de La Cruz zijn heel veel Cubanen de wanhoop nabij. Ze worstelen zich door de dagen vol urenlange stroomstoringen, water- en brandstoftekorten. Sinds de Amerikaanse president Donald Trump begin dit jaar een olieboycot afkondigde, is het eiland praktisch tot stilstand gekomen en glijdt de bevolking elke dag verder af in armoede. Inmiddels leeft 90 procent in extreme armoede.
Cubanen zijn wel wat gewend: ze doorstonden de afgelopen decennia vele crises. Maar dit keer oogt Havana sterker verwaarloosd dan bij eerdere bezoeken en maken de inwoners een uitgeputte en deprimerende indruk. „We zijn op. Er moet echt iets radicaals veranderen. Het hele systeem moet omgegooid worden”, zegt De la Cruz met een serieuze blik. Hij werkt op een school als beveiliger, studeerde filosofie en psychologie aan de Universiteit van Havana en is lid van een besloten loge van vrijmetselaars. Trots toont hij zijn ring met passer en winkelhaak, het symbool voor wijsheid en integriteit binnen het genootschap.
Jorge de la Cruz, met een verwijzing naar de vrijmetselaars op zijn pet en ring.
In de straten van Havana hoopt afval zich op, omdat er geen brandstof meer is voor de vuilniswagens. De la Cruz struint samen met zijn veertienjarige zoon de bergen vuil af. „Plastic flessen lever ik in bij een recyclingbedrijf en soms liggen er tussen het vuil allerlei waardevolle spullen. Soms vind ik kleding. En laatst nog een paar schoenen. Ik heb ze schoongemaakt en doorverkocht.”
Hoewel ze door de vele internetproblemen en regelmatige stroomuitval vaak afgesneden worden van de buitenwereld, hebben ook veel Cubanen gehoord van Trumps dreigementen over het ‘innemen’ van Cuba en zijn toenemende druk op het regime van president Miguel Díaz-Canel. Na de Amerikaanse invasie in Venezuela en gevangenneming van president Nicolás Maduro, begin januari, heeft Trump zijn vizier op Cuba gericht. Samen met zijn buitenlandminister Marco Rubio (zoon van Cubaanse immigranten in Florida) dreigde hij landen die olie leverden aan het eiland met sancties, waarna de toevoer stilviel.
De la Cruz vouwt kartonnen dozen in Havana Vieja. Later verkoopt hij ze, om wat extra’s bij te verdienen.
Deze week voer er desondanks een Russische olietanker de Cubaanse haven binnen met 730.000 vaten ruwe olie. De Russische president Vladimir Poetin wilde zo zijn „Cubaanse vrienden tegemoetkomen”, maar meer dan een paar weken verlichting zal dat niet geven. Het zal bovendien nog dagen duren voor de ruwe olie verwerkt is en bruikbaar als diesel of stookolie.
Als er niet snel structurele verbetering komt, dreigt binnen niet al te lange tijd een volledige ineenstorting, is de verwachting. Havana (2 miljoen inwoners) oogt als een desolate stad met nauwelijks nog verkeer. Hier en daar begeven mensen zich op de fiets of zogeheten bicitaxi’s (riksja’s) over de lege straten en avenida’s, waarlangs de karakteristieke statige Cubaanse panden er verpauperd bijstaan.
Straatbeeld van de Galianostraat in Havana, 29 maart, met op de achtergrond Teatro América.
Rond de nog functionerende restaurants proberen daklozen eten te krijgen van barmhartige bezoekers. De zo gevreesde Cubaanse politie is op straat afwezig door gebrek aan brandstof voor patrouillewagens. Veel winkels zijn dicht en ’s avonds bij de zoveelste apagón (stroomstoring) verandert Havana in een uitgestorven spookstad. Steeds vaker klinken verhalen over criminaliteit, terwijl Cuba juist bekendstond als een van de veiligste landen van de regio.
Met soms dagen zonder elektriciteit en stromend water uiten de Cubanen hun frustratie door op potten en pannen te slaan, een bekende vorm van protest in Latijns-Amerika. Ook bij groepsbetogingen, zoals een paar weken geleden nog in de stad Morón. Riskant, want demonstreren tegen de overheid is in Cuba officieel verboden: er staan lange gevangenisstraffen op. De nijpende crisis en de almaar dreigendere taal door Trump leiden zo tot uiteenlopende reacties bij de Cubanen, afhankelijk van leeftijd en generatie.
Links: Handelswaar, voornamelijk spullen die uit afval zijn verzameld, wordt op straat in Havana te koop aangeboden. Rechts: Een taxistandplaats in Habana Vieja in de Cubaanse hoofdstad.
Roger Hechavarria, een millennial die een paar jaar geleden een oldtimer uit 1949 kocht om toeristen mee rond te rijden, is sceptisch. Hij eet in zijn geparkeerde auto zijn lunch uit een plastic bakje en neemt er alle tijd voor. Werk heeft hij niet, want toeristen zijn er niet. „Het ging sinds de coronapandemie al bergafwaarts met het toerisme, maar nu is er helemaal niemand meer. Wat heeft een toerist hier ook te zoeken in een smerige stad met overal vuilnis en stank? Bovendien kunnen we ze nauwelijks rondrijden. Een liter benzine kost nu 6.000 pesos (217 euro), dat is ongeveer een maandloon hier”, zegt Hechavarria.
Taxichauffeur Roger Hechavarria rijdt door Havana.
Of hij bang is voor een inval van Trump? „Ik ben tegen oorlog en natuurlijk is Cuba een soeverein land”, zegt hij en start de motor voor een korte rit langs de vrijwel uitgestorven Malecón, de beroemde boulevard van Havana. „Maar zolang ik leef, zijn we geleid en opgevoed met idealen van een revolutie die niet meer van deze tijd is. De wens om verandering is al heel lang geleden gemaakt door de bevolking, alleen ziet de regering dat niet in. Jongeren van mijn generatie interesseert het al lang niet meer wie ons land regeert, wij willen alleen maar dat er snel verandering komt. Maar we moeten ook voorzichtig zijn want bepaalde dingen kun je hier niet zomaar zeggen.”
In een benedenwoning verderop in het oude centrum van Havana maakt de 63-jarige Hilda Valdés duidelijk dat ze in haar huis geen verkeerd woord wil horen over Fidel Castro. Met een vermanende glimlach kijkt ze in de richting van haar dochter Melissa Valdés (37) wier lichaamstaal verraadt dat ze daar anders over denkt. Ze zit in een hoek bij het raam met haar voeten in een emmer water in afwachting van een pedicurebehandeling door een vriendin.
Kleindochter Domelyz.
Hilda Valdés.
Dochter Melissa.
Ze wonen met zes familieleden in deze voormalige winkel. Nadat hun eigen huis in 2020 instortte, kregen ze deze plek door de staat toegewezen als tijdelijke opvang. „Faciliteiten zijn er eigenlijk niet, want het was een winkel. Er zat geen douche in en geen keuken. We proberen het leefbaar te maken, maar we wachten nog steeds op een echt huis. Toch ben ik onze staat dankbaar dat we een dak boven ons hoofd hebben”, zegt Hilda Valdés.
In het achterste gedeelte van de noodwoning staan bedden op een rij. Achterin wast Hilda’s kleindochter Domelyz haar haren, een geur van zoete parfum vult de ruimte; ze maakt zich klaar om uit te gaan deze zondagmiddag. „Als Fidel nog had geleefd zouden we er nu niet zo aan toe zijn. Hij zou nooit accepteren dat Cubanen honger lijden”, zegt Hilda stellig.
Trump moet wat haar betreft zeker niet denken dat hij Cuba kan inpikken. „Sinds de revolutie zijn wij klaar voor de strijd. We zijn hier al jaren op voorbereid. Trump denkt dat hij de heerser van de wereld is, maar hij moet van Cuba afblijven. Fidel zei het al: we kunnen niet gaan slapen, we moeten wakker blijven met de vijand zo dichtbij. Hij heeft helemaal gelijk gekregen”, zegt ze.
Dochter Melissa schraapt nu het eelt van haar voeten en kijkt af en toe op naar buiten. Tegenover hun woonplek is een vuilnisbelt ontstaan, vliegen zoemen tussen het vuil. Melissa Valdés maakt zich deze periode vooral zorgen om haar twee schoolgaande kinderen. Jongvolwassenen voor wie het leven nu feitelijk stilstaat. „Scholen functioneren nauwelijks meer, mijn kinderen hebben al lang geen lessen gehad”, zegt ze.
Opvanglocatie waar drie generaties vrouwen met hun familieleden wonen in Centro Habana, Havana.
Ze ziet liever niet dat Cuba net als Puerto Rico een soort ‘gebiedsdeel’ van de VS wordt. „Maar ik wil wel een beter leven, ook voor mijn kinderen”, zegt ze. Vanaf een afstandje luistert moeder Hilda aandachtig mee en geeft haar dochter gelijk. „Ja, het land is er slecht aan toe. Maar wat wil je met die jarenlange blokkade van de Verenigde Staten, de langste blokkade uit de geschiedenis duurt nu al 67 jaar. En nu komt Trump er nog eens met een olieboycot bovenop. Hij wil Cuba kapot maken”, zegt Hilda Valdés.
Hoewel het Amerikaanse embargo al decennialang forse economische impact heeft, met ook ingrijpende gevolgen voor de zorgsector, is het eigen socialistische beleid ook verantwoordelijk voor veel van de problemen. Ondertussen beweegt het regime maar mondjesmaat richting wat meer politieke en economische vrijheid voor de Cubanen.
Straatbeeld in Habana Vieja op 24 maart.
Nu Trump en Rubio de druk opvoeren zouden er gesprekken plaatsvinden met in elk geval Raúlito (kleine Raúl), een kleinzoon en jarenlang de chef beveiliging van Fidels nog levende jongere broer Raúl Castro (94). De Amerikanen zouden zaken willen doen met een telg uit de Castro-familie om de zittende president Díaz-Canel buitenspel te zetten. Dit in de hoop het Cubaanse bewind – net als dat van Venezuela sinds Maduro’s verwijdering – vervolgens hun wil op te kunnen leggen, maar zonder het volledig omver te werpen.
Of die Venezolaanse aanpak ook in Cuba kan worden toegepast, is zeer de vraag. Tot nu toe weigert de regerende Communistische Partij om Díaz-Canel te vervangen of het politieke systeem aan te passen. Economische hervormingen zijn bespreekbaar, maar de soevereiniteit van het land niet, laten regimekopstukken weten in de media.
Kleindochter Domelyz (17) interesseert zich niet voor politiek, zegt ze. Maar ze reageert zeer uitgesproken op de vraag hoe zij als jonge Cubaanse de toekomst van haar land ziet. „Een toekomst? In dit land? Voor dit land? Nee, dat zie ik helemaal niet voor me. Er is hier helemaal niets, er is hier geen toekomst. Alleen dagenlange stroomuitval en ellende.”
Veel van haar leeftijdsgenoten zijn al vertrokken. Sommigen met hun ouders, anderen in hun eentje om zich elders bij familie te voegen in Miami of Mexico. Domelyz’ vader woont in Miami. „Ik ga dit jaar mijn opleiding afmaken en hopelijk kan ik dan weg. Ik moet hier weg”, zegt ze.
Onderaan de trap bij het verouderde familiehuis van Jorge de la Cruz veegt zijn bejaarde moeder de tegels schoon en zingt met prachtige stem een oude rumba over een verloren liefde.
Jorge de la Cruz kijkt vanaf de trappen van zijn huis in Havana toe hoe zijn moeder de was doet.
Bij een radicale verandering die er volgens Jorge nodig is in zijn land, zal het systeem mee moeten veranderen van een repressieve eenpartijstaat, naar een vrijer en democratisch systeem. „Onze mentaliteit moeten we ook veranderen. Je kunt een bevolking na ruim 67 jaar communisme en socialisme niet in een keer richting een kapitalistisch systeem ‘duwen’. Die transformatie moet goed geleid worden. We hebben enorme potentie als bevolking maar we moeten er in groeien”, zegt hij.
Als het aan De la Cruz ligt zal het eeuwenoude vrijmetselaarsgenootschap waar hij toe behoort daarbij een rol kunnen spelen. Hij noemt Jose Martí, de beroemde 19de-eeuwse Cubaanse dichter en nationale held uit de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Spanjaarden, die óók een vrijmetselaar was. „Jose Martí heeft met anderen een oorlog gevoerd voor onze onafhankelijkheid. Nu moeten wij vanuit zijn gedachtengoed voor onze vrijheid vechten.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet