AI-bril In Den Haag test Het Nationale Theater een AI-bril die live ondertiteling projecteert tijdens een voorstelling. Voor doven, slechthorenden en niet-Nederlandstaligen kan dat de toegang tot theater ingrijpend veranderen. Maar de techniek is nog niet vanzelfsprekend. „Ik zag allemaal Georgische letters.”
Bezoekers van een theatervoorstelling van Het Nationale Theater testen de AI-bril in 2025.
Het licht in de zaal van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag dooft woensdagavond langzaam. De zaal zit vol. Negen bezoekers zetten een zwarte bril op. Als de eerste acteur begint te spreken, verschijnt er ondertiteling in hun brillenglazen. Ze kunnen de tekst zelf verplaatsen, zodat ze de acteurs nog steeds goed kunnen zien.
De bril is onderdeel van een experiment van Het Nationale Theater. In samenwerking met het Canadese softwarebedrijf XRAI ontwikkelde de organisatie een bril die gesproken tekst live ondertitelt. Het Nationale Theater wil voorstellingen op die manier theater toegankelijker maken voor niet-Nederlandstaligen en slechthorenden. In het najaar van 2025 stelde zij de bril al gratis beschikbaar bij verschillende voorstellingen – destijds een wereldprimeur. Nog steeds is Het Nationale Theater de enige die een bril met live ondertiteling beschikbaar stelt.
Reguliere ondertiteling boven het podium, zoals bij het Internationaal Theater Amsterdam, is arbeidsintensief, volgens initiatiefnemer Monique Rutten. „Met deze bril, waarbij de tekst gebaseerd is op de stem en niet op het script, is het mogelijk om ook theater met veel improvisatie, zoals cabaret, toegankelijker te maken.” De acteurs op het podium dragen microfoons, hun stemmen worden met taalmodellen en andere kunstmatige intelligentie omgezet in tekst. Die tekst verschijnt in de bril en lijkt zo boven het toneel te zweven, zodat je blik niet hoeft te wisselen tussen ver- en dichtbij. Die ondertiteling kan ook vertaald worden, zegt Rutten voorafgaand de voorstelling tegen de bezoekers die de bril testen. „Jullie hebben keuze uit meer dan tweehonderd talen: van Oekraïens tot IJslands.”
De negen bezoekers die vanavond de bril testen worden actief betrokken bij de ontwikkeling van de techniek. Een aantal heeft al eerdere versies getest. Deze avond zijn de bezoekers gekomen voor het theaterstuk Operation Hellfire, de nieuwe politieke thriller van regisseur Eric de Vroedt over het Internationaal Strafhof in Den Haag. „Het is een hele talige voorstelling, dus er komt veel tekst in een hoog tempo voorbij”, zegt Rutten.
Voor Chengfan Zhao, die zes jaar geleden uit China naar Nederland kwam, is dat een reden om de bril te gebruiken. Hij hoopt dat de Chinese vertaling hem helpt om het Nederlands beter te kunnen volgen. „Zonder de bril moet ik soms raden wat ze bedoelen. Nu kan ik gewoon meelezen.”
Een paar stoelen verderop zit Godert van der Feltz. Hij is slechthorend en heeft in de loop der jaren manieren ontwikkeld om toch naar het theater te blijven gaan. Soms vraagt hij vooraf het script op, soms volgt hij acteurs door te liplezen. Voor hem is de bril een hoopvolle oplossing, zegt hij. „Zonder hulpmiddel mis ik gewoon te veel.”
Tijdens de voorstelling lijkt de bril redelijk uit de voeten te kunnen met de taligheid van de voorstelling. De bril die ik zelf draag, ondertitelt zonder enige vertraging allerlei verschillende juridische zinsstructuren, meerdere afkortingen van wapens, de namen van voormalige Franse presidenten en defensieterminologie. Wel verschijnt ‘Trump’ meerdere keren als ‘Klant’, het Griekse eiland ‘Melos’ als ‘Meloen’, ‘jaar’ als ‘haarbal’ en ‘quiche’ als ‘kies je’.
Bij Van der Feltz verschijnen willekeurige zinnen soms in Georgisch schrift. En de bril werpt een donker filter op het podium, vertelt Van der Feltz. „Het geeft een minder helder beeld, waar je overigens tijdens de voorstelling wel aan went,” zegt hij. „Soms zette ik mijn bril af.”
„De vertaling is niet slecht,” zegt Zhao, die halverwege vanuit het Chinees terugwisselt naar het Nederlands. „Maar het duurt te lang voordat de tekst in beeld komt.” De tekst wordt getranscribeerd en later, door kunstmatige intelligentie, omgezet in Chinees schrift. Daarom loopt het systeem soms enkele seconden achter.
Bezoekers van een theatervoorstelling van Het Nationale Theater testen de AI-bril, 2025.
De technologie is nog niet perfect, geven de medewerkers van Het Nationale Theater toe. „Zeker voor dove mensen, die erg gericht zijn op liplezen, is het lastig als ze het toneel minder goed zien,” zegt assistent-programmeur Alberto Quirico over het donkere filter. Daarom worden zij voorin de zaal geplaatst. „Ook herkent het systeem geen geluiden: dat iemand aanklopt, of dat iets ontploft, bijvoorbeeld. Als je helemaal niets kan horen, mis je alsnog die context.”
Het Nationale Theater werkt daarom aan brillen zonder donker filter. En twee uur voor aanvang voerden ze nog een software-update door, om de interpunctie te verbeteren. „We voeren elke dag tests uit om de bril te verbeteren”, zegt Rutten.
Van der Feltz vindt de bril waardevol. „Ook met deze bril kan ik soms een zin of twee niet volgen. Maar ik krijg zoveel meer mee dan als ik de bril niet zou dragen. Met deze bril zou ik vaker naar het theater gaan.”
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden