Koert Debeuf | Midden-Oostenkenner Met verbazing kijkt de Vlaamse hoogleraar Koert Debeuf naar de Europese steun voor de acties van de VS en Israël in Iran en Libanon. „Ik zie Israël als de meest onverantwoordelijke staat in het Midden-Oosten.”
Koert Debeuf in Brussel, augustus 2024.
Zelfs voor de auteur van Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen is het niet altijd eenvoudig om het Midden-Oosten te begrijpen. Koert Debeuf zucht. Wat dáchten Trump en Netanyahu nou toen ze Iran aanvielen?
Een jaar na dat boek heeft Debeuf, Midden-Oostenkenner en gasthoogleraar politieke wetenschappen aan de Vrije Universiteit Brussel, een nieuwe publicatie op zijn naam: Hoe een wereldoorlog voorkomen. 5 inzichten om het tij te keren. In zijn huis in Brussel vertelt hij onder meer over de parallellen tussen de aanloop naar de vorige twee wereldoorlogen en de geopolitiek van nu.
Een maand na het begin van de Iran-oorlog wordt er geschreven over de vele misrekeningen van Donald Trump. De ergste, vindt Debeuf, is misschien wel dat hij kennelijk niet verwacht had dat Iran de Straat van Hormuz zou blokkeren. „Zoals een Omaanse functionaris het noemde: ‘De grootste I told you so in de geschiedenis van I told you so’s in de wereld’.”
„De VS en Israël vallen Iran aan, Iran slaat terug en wat gebeurt er? Europa veroordeelt alleen Iran. De Europese Commissie durft zich amper tegen de VS en Israël uit te spreken. Er wordt niet eens een debat gevoerd of Israël wel het juiste doet, en of Europa dat moet steunen. De rest van de wereld ziet dat ook. Zij zien ons als een stelletje bange vazallen van het Witte Huis.
„Ik snap dat er mensen zijn die om allerlei redenen voor Israël zijn. Maar als je zonder alle gebruikelijke emoties en historische argumenten naar de actuele Israëlische politiek kijkt, dan is die totaal waanzinnig. Kijk wat voor lunatics daar aan de macht zijn, en wat zij zeggen. Dat ze een deel van Libanon in Gaza gaan veranderen. Dat zijn toch krankzinnige uitspraken? Ik zie Israël als de meest onverantwoordelijke staat in het Midden-Oosten.”
„De Irakoorlog van 2003 heeft geleid tot het ontstaan van Islamitische Staat, de grootste en sterkste terroristische organisatie aller tijden, die nog altijd bestaat en die nog altijd kan terugkeren. Door de oorlog tegen Iran ontstaat er chaos in Syrië, Libanon en Irak. Dat is de perfecte voedingsbodem voor IS 2.0.”
„Israël ziet elk probleem als een spijker. En dus is de oplossing telkens weer de hamer. Maar je kunt niet zomaar een idee doden. Sterker, met militaire actie kweek je je eigen verzet. Hamas is ontstaan tijdens de Intifada. Hezbollah is ontstaan tijdens de Israëlische bezetting van Zuid-Libanon. Die les weigert Israël te leren.
„Maar het grotere probleem is dat Trump uitvoert wat Netanyahu wil. Het is de staart die kwispelt met de hond. Al bij de Irak-oorlog was het Israël dat heel lang geprobeerd heeft om de VS oorlog te laten voeren. En nu heeft Netanyahu zijn zin in Iran.”
„Europa weet al een jaar dat de VS geen bondgenoot meer zijn. Daar moet je de consequenties uit trekken. Voor Trump bestaat de NAVO de facto al niet meer, getuige zijn dreigementen om eruit te stappen.
„Toch is de NAVO potentieel gigantisch destructief. Door vast te houden aan onze alliantie met de VS, kunnen wij dominogewijs in een wereldoorlog terechtkomen. Trump is zo onvoorspelbaar dat hij ons potentieel allemaal meesleurt, omdat wij hem volgens de NAVO-statuten moeten helpen verdedigen. En dat vanwege een oorlog waarvan Trump zijn bondgenoten niet eens op de hoogte had gesteld.
„Europa reageert steeds op Trump, in plaats van initiatief te nemen. Het zou een sterk signaal geven om er zelf uit te stappen, omdat dat getuigt van een eigen, nieuwe, Europese visie op de wereld.”
„De NAVO is gebouwd tijdens de Koude Oorlog. En daar waren we heel blij mee. Maar waar dient de NAVO nog voor? De NAVO beschermde ons, maar is een risicofactor geworden. De alliantie staat onder toxisch leiderschap. Net als in een toxisch huwelijk is het heel moeilijk om daaruit weg te gaan. Maar als we dat niet doen, dan vrees ik dat we daar de gevolgen van gaan dragen.”
In zijn boek vergelijkt Debeuf deze situatie met de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog. „Toen had je de Triple Alliantie, met Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië. Oostenrijk-Hongarije lijkt een beetje op de Europese Unie nu: een vredesproject. In de alliantie zat één land met een leider die losgeslagen en onbetrouwbaar was. Een pestkop. Die leider, keizer Wilhelm II, heeft de wereldoorlog ontketend, en wegens die allianties moesten andere landen volgen. Het gevolg was het einde van Oostenrijk-Hongarije.”
Maar het gaat niet alleen om Trump of het Midden-Oosten, aldus Debeuf; er zijn wel meer parallellen tussen de periode voor 1914 en nu. „We zijn ons nog harder aan het bewapenen dan de partijen die de Eerste Wereldoorlog in struikelden. Daarbij zijn er steeds meer generaals of defensiespecialisten op het nieuws die ons ervan overtuigen dat er hoe dan ook oorlog zal komen, en dat we blikken met eten moeten inslaan. Zo ontstaat het idee dat oorlog onvermijdelijk is. Vanaf het moment dat we dat geloven, wordt dat het ook. Dat is een belangrijke les uit de Eerste Wereldoorlog.”
„De dominante retoriek in Europa verwijst altijd naar de Tweede Wereldoorlog en naar Neville Chamberlain, de Britse premier die desastreuze concessies deed aan Hitler. Praten met de vijand is in deze gedachte per definitie slecht. Wie dat toch oppert, wordt als niet serieus te nemen naïeveling beschouwd. Ik vind dat tunneldenken.
„Sir Edward Grey, de Britse minister van Buitenlandse Zaken in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog, benoemde alleen maar hoge ambtenaren en diplomaten die het eens waren met zijn opvatting dat Duitsland voor oorlog ging zorgen. Net als toen is er nu geen tegenspraak meer. Wij zijn er al jaren van overtuigd dat Rusland Europa gaat binnenvallen en dat China Taiwan gaat binnenvallen. Alles wat de ander doet, wordt beschouwd als negatief en als een pad naar oorlog.
„Ik zeg niet dat we nu over vrede moeten onderhandelen met Rusland. Maar we sluiten gigantisch veel op voorhand uit. Met die gaan we niet praten, wat die zegt is per definitie fout. Dat vind ik waanzinnig.”
„Ja dat is zo, natuurlijk. Maar we moeten gewoon een Europees leger maken. De EU heeft 3,3 miljoen soldaten, Rusland 1,3 miljoen. De gedachte dat wij veel zwakker en kleiner zijn klopt gewoon niet. Het is ook niet nodig dat iedereen in het leger moet. Op alle punten, behalve op het aantal drones en het aantal kernwapens, is Europa sterker dan Rusland.”
„Onder druk wordt alles altijd vloeibaar in Europa. Als we uit de NAVO stappen, gaat Rusland de eerste jaren geen oorlog meer met ons beginnen, want ze zijn uitgeput. In die jaren kun je een Europees leger bouwen. 5 procent van de begroting voor defensie is waanzin, onnodig. Die 5 procent is afgedwongen door Trump, opdat Europa Amerikaanse wapens koopt.”
„Dat argument gaat plotseling niet op als we met de Amerikanen samenwerken. Dat snap ik niet. Natuurlijk moeten we wat zaken opnieuw bekijken, maar het is geen fundamenteel probleem.”
Debeuf kijkt met verbazing naar het Europese defaitisme: een continent dat de oren laat hangen naar Trump en zelf uit onzekerheid geen machtspositie van betekenis weet te verwerven. Onterecht, vindt hij. „Europa moet zichzelf niet naar beneden denken.”
„Dat is absoluut waar. Maar het is nog niet te laat om de spil te worden van iets nieuws. Ik steun het idee van de Canadese premier Mark Carney om met Europa, Canada en andere landen een nieuwe samenwerking aan te gaan. Een samenwerking die zich schaart achter het internationaal recht. Geen tarieven, maar vrijhandel. Die volop de Verenigde Naties blijft steunen. Die de klimaatverandering en de succesvolle ontwikkelingsdoelen van de VN weer serieus neemt.”
„Omdat China, Rusland, de VS en Israël het internationaal recht negeren, lijkt het soms alsof het hele internationale systeem niet meer werkt. Dat doemdenken is gevaarlijk. Als we niet meer geloven dat praten en dialoog en samenwerking tot iets kunnen leiden, dan zeggen we dat een nieuwe wereldoorlog onvermijdelijk is.”
Koert Debeuf: Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen. 5 inzichten om het tij te keren. De Bezige Bij, 128 blz. € 17,99
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.