Discriminatie Het kabinet kondigt een schadevergoeding van 500 tot 2.000 euro aan voor studenten die door DUO op discriminerende wijze werden gecontroleerd op hun uitwonendenbeurs.
Controleurs zochten bij studenten thuis naar aanwijzingen voor fraude.
Studenten die door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) onterecht en discriminerend werden gecontroleerd op fraude, krijgen een schadevergoeding. Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Rianne Letschert (D66) maakte donderdag via een Kamerbrief bekend hoe de compensatie wordt uitgekeerd.
De uitwonendenbeurs is hoger dan de beurs voor thuiswonende studenten. DUO controleerde tussen 2012 en 2023 of studenten wel echt uitwonend waren. Hiervoor maakte de organisatie gebruik van een algoritme. Dat risicomodel keek naar leeftijd, opleidingsniveau en afstand tussen het studentenadres en het ouderlijke huis. Hieruit kwamen structureel vaker mbo-studenten met een niet-westerse achtergrond, bleek uit onderzoek van onderzoeksplatform Investico en NOS op 3. Zij werden vaker beschuldigd van fraude met de uitwonendenbeurs.
De journalisten maakten een rondgang langs advocaten die bezwaarmakende studenten bijstonden. Daaruit bleek dat het in 97 procent van de zaken om studenten met een migratieachtergrond ging. „Nooit een Jan, Piet of Henk”, zei een advocaat tegen Investico. Een andere advocaat merkte op dat er zich tijdens zijn inloopspreekuur altijd studenten met een migratieachtergrond meldden voor zaken tegen DUO.
In 2023 startte toenmalig minister van OCW Robbert Dijkgraaf een onderzoek naar aanleiding van de onthullingen. Het door het ministerie ingeschakelde adviesbureau PwC bevestigde dat de aanpak discriminerend was, en sprak over indirecte discriminatie. PwC constateerde dat DUO in 2010 al intern signalen had ontvangen over fouten in het systeem, die „voornamelijk mbo-studenten met een niet-Nederlands klinkende achternaam troffen”. Dit leidde niet tot aanpassing van het algoritme.
Om vast te stellen of studenten daadwerkelijk uitwonend waren, gingen controleurs op huisbezoek. Daar keken ze naar bewijsmateriaal voor het al dan niet bewonen van het huis. Bijna 25.000 studenten werden door controleurs thuis opgezocht. Ongeveer twaalfduizend (oud-)studenten bij wie DUO wel aan de deur stond, maar geen maatregel oplegde, krijgen 500 euro schadevergoeding. Ongeveer tienduizend studenten kregen wel een maatregel opgelegd, zij kregen bijvoorbeeld een boete opgelegd of hun beurs werd ingetrokken. Zij krijgen een compensatie van 2.000 euro. Dat bedrag werd bij de landsadvocaat getoetst.
Tegelijkertijd komt er een maatwerktraject voor wie meent recht te hebben op een hogere vergoeding. Dat traject duurt langer dan de standaardtrajecten en komt met een risico: als het bewijs tekortschiet, volgt een lagere uitkering. In totaal trekt het kabinet 80 miljoen euro uit voor de schadeafhandeling. Daarvan wordt 4 miljoen gereserveerd voor juridische ondersteuning.
Het kabinet benadrukt lessen te trekken „uit andere hersteloperaties”. Te denken valt aan de afhandeling van het toeslagenschandaal, waarbij gedupeerde ouders jarenlang in een juridisch moeras belandden. De schadeafhandeling bij DUO is daarom proactief opgezet. De studenten hoeven niet zelf een verzoek in te dienen, maar worden actief benaderd. Een aparte groep van maximaal vierduizend studenten, die al tussen 2009 en 2012 werden gecontroleerd in een pilotfase van het risicomodel, wordt niet actief benaderd. Omdat deze groep niet nauwkeurig in beeld is, moeten de oud-studenten zelf contact opnemen via de website van DUO.
De uitbetaling start naar verwachting eind 2026. DUO streeft er volgens de beslisnota naar om de schadeafhandeling in 2030 af te ronden. Op dit moment werken het ministerie van OCW en DUO aan een nieuw controleproces.