De jongste Navo-crisis waarin Trump het bondgenootschap heeft gebracht, dwingt Europeanen opnieuw zich te bezinnen. Het denken over veiligheid moet van de automatische piloot af, en het handelen liefst ook.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
De Amerikaanse president Donald Trump verbloemde zijn ergenis over de Navo-bondgenoten niet, in een interview woensdag in de Britse krant The Telegraph, waarin hij zei sterk te twijfelen over het Navo-lidmaatschap van de VS. Hij is kwaad over het gebrek aan Europese steun aan zijn oorlog tegen Iran. Amerika was er wél voor de bondgenoten in Oekraïne, klaagde hij, ‘hoewel dat niet ons probleem was’.
Ook minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio, in 2023 nog aanjager van een wet die het een Amerikaanse president onmogelijk maakt zomaar uit de Navo te stappen, is boos. Als de Navo alleen gaat over het verdedigen van Europa, terwijl de Europeanen dwarsliggen bij het gebruik van militaire bases of het luchtruim als de VS dat nodig heeft, ‘is dat geen goede regeling. Dan wordt het moeilijk betrokken te blijven.’
Deze nieuwe golf uitspraken van president Trump en zijn secondanten, waarin zij dreigen de Navo te verlaten of hun lidmaatschap te ‘herevalueren’, herinnert Europeanen er opnieuw aan dat hun oude veiligheidsarrangementen – waarin de Navo centraal staat – op drijfzand zijn gebaseerd.
Hoever dat gaat, onthulde de Financial Times woensdag: Trump dreigde in maart de hulp aan Oekraïne (waar Europa voor betaalt) compleet te staken als de Europese bondgenoten hem niet te hulp schoten in de Straat van Hormuz. Het dreigement leidde tot koortsachtig overleg, met een centrale rol voor Navo-chef Mark Rutte en met als uitkomst een haastig opgestelde verklaring van zes landen (waaronder Nederland), waarin staat dat ze te zijner tijd bereid zijn ‘passende maatregelen’ in de Straat van Hormuz te nemen.
Nieuw was die bereidheid niet, maar de verklaring (waar nu al veertig landen achter staan) kwam er nadat Rutte in een videogesprek met de Franse, Duitse en Britse leiders had gezegd dat Trump ‘nogal hysterisch’ was over het gebrek aan Europese steun. De verklaring werd zo snel in elkaar gezet dat er geen tijd was om meer dan die zes landen uit te nodigen. Paniek dus. In die context deed Rutte ook zijn Amerikaanse mediaoptredens, waarop hij veel kritiek kreeg in Europa.
Ongerijmdheden zijn er te over in Trumps standpunt. Zo waren het de VS zelf die bij de oprichting van de Navo, uit angst te worden meegesleurd in Europese koloniale avonturen die de strijd tegen het communisme konden schaden, de reikwijdte van de alliantie beperkten tot het verdragsgebied. En toen Trump zijn oorlog een maand geleden tegen Iran begon, werd juist geen steun van bondgenoten gevraagd. Ze werden zelfs niet ingelicht.
Niettemin is de Amerikaanse wrevel echt: de oorlog gaat niet van een leien dakje en het zoeken naar zondebokken is begonnen. De meeste Europese bondgenoten, uitgezonderd Spanje, gaven toestemming voor het gebruik van Amerikaanse bases in hun landen (en vluchten in hun luchtruim), maar enkele recente uitzonderingen daarop (door Italië, Frankrijk en het VK) hebben Trumps ergernis vergroot.
Ivo Daalder, een prominente buitenlandspecialist van de Democraten, spreekt van de ergste crisis ooit voor de alliantie. Nooit eerder suggereerde een Amerikaanse president dat ‘de VS er niet meer zullen zijn om jullie te helpen’. En nooit eerder ‘stonden vijf van de zes grootste Europese bondgenoten in de weg van Amerikaans militair optreden elders – zelfs niet als ze het niet eens waren met dat optreden’.
Wat betekent dit voor de Europese veiligheid, méér dan de frustratie van politici tijdens een oorlog die maar niet gewonnen wordt en die bij zowel de achterban als op de internationale markten tot onrust leidt?
Er zijn grofweg drie kampen. Het eerste kamp zegt: stop met overdreven reacties op Trumps uitlatingen. We zouden inmiddels moeten weten dat Trump graag het shockeffect inzet, zegt Tom Wright, een veiligheidsexpert van de Democraten. ‘Hij doet dit om politieke redenen. De Europeanen zullen proberen hem binnenboord te houden. En Trump zal proberen iets terug te krijgen om zijn terugtrekking uit het Midden-Oosten te maskeren.’
Het tweede kamp ziet de zoveelste bevestiging dat de Amerikaanse veiligheidsgarantie (het hart van de Navo) nu al niet meer bestaat. ‘Daarom’, betoogt veiligheidsexpert Ruth Deyermond van King’s College in Londen, ‘moeten de Europeanen plus Canada een nieuw raamwerk ontwikkelen dat het oude vervangt.’ En zelfs als de Amerikanen ná Trump weer terug willen komen, kunnen ze nooit meer ‘de spil worden waar de hele Europese veiligheidsarchitectuur om draait’.
Maar hoe moet het nieuwe raamwerk eruitzien? Een EU-plus-arrangement met het VK, Canada en de Noren? Een ad-hoc-club van gelijkgezinde landen, dus zonder Hongarije, maar mét Oekraïne? De discussie staat nog in de kinderschoenen.
De Navo-is-al-dood-club ziet voordelen in een officiële scheiding. ‘We weten al dat ze geen goede intenties hebben met Europa en dat we onze eigen defensie moeten bouwen om te kunnen vechten zonder Amerikanen’, stelt de conservatieve Deense oud-politicus Rasmus Jarlov. ‘Het zal een stuk sneller gebeuren als de VS zich formeel terugtrekken.’
Het derde kamp denkt, net als het eerste, dat de soep niet zo heet wordt gegeten als Trump haar opdient. Niettemin moet ook volgens hen Europa snel eigen middelen opbouwen, maar wel binnen de Navo zelf en met gebruikmaking van de bestaande Navo-infrastructuur.
De meeste Europese leiders zitten in dit kamp, inclusief de Poolse premier Donald Tusk, die vaststelt dat de dreiging van het uiteenvallen van de Navo – net als een energiecrisis in Europa, het stoppen van hulp aan Oekraïne en het blokkeren van de lening aan Kyiv door Orbán – allemaal oogt als ‘Poetins droomplan’. De vraag of Europeanen dat droomplan kunnen doorkruisen op hun huidige inspanningsniveau, wordt met de dag urgenter.
Source: Volkskrant