Caragh Maxwell Haar debuutroman over een disfunctioneel Iers gezin lees je door de droogkomische toon met een glimlach. Dat komt vooral doordat de hoofdpersoon haar ellende goed weet te relativeren.
Caragh Maxwell: Sugartown. (Sugartown) Vert. Lisette van Eijk. Zwartjes & Labovic, 269 blz. € 22,99
Eens een loser, altijd een loser. Dat is in een notendop de boodschap van Sugartown, het debuut van de Ierse schrijfster Caragh Maxwell (Mullingar, 1995). Hoe kan het ook anders als je opgroeit met ouders die je als kind geregeld bij je grootmoeder droppen zodat zij het op een zuipen kunnen zetten? Het is voor de 23-jarige Saoirse Maher dan ook bijzonder pijnlijk wanneer ze, na een relatiebreuk, gedwongen wordt uit Londen terug te keren naar haar ouderlijk huis in een provinciestadje in de Midlands in Ierland. Terwijl haar moeder inmiddels de alcohol en daarbij behorende woede-uitbarstingen heeft afgezworen en een nieuw gezin heeft gesticht, wordt Saoirse, na vijf jaar afwezigheid, met haar neus op de feiten gedrukt: ze telt niet mee.
Dat wordt meteen duidelijk aan het begin van deze roman. Niemand haalt Saoirse op van het vliegveld in Dublin, haar drie halfzusjes (Lily (8), Emilia (6) en Gracie (5)) hebben geen idee wie ze is en Máire, haar moeder, is druk met haar jaarlijkse ‘Grote Voorjaarsschoonmaak’. Zelfs de postbode, die ze de dag na haar komst bij de voordeur aantreft, moet ze uitleggen wie ze is.
Dat ze in het leven de tweede viool moet spelen, blijkt al voor haar vertrek naar Londen. Wanneer haar moeder met ‘de ideale man’ trouwt en in verwachting raakt van Lily, hoort Saoirse door de muur van haar slaapkamer hoe haar moeder ‘sierlijke babynamen’ aan het verzinnen is. „Ze was niet langer op mij aangewezen als haar enige bron van geruststelling. Ze maakte mij tot een bewaarder van haar geluk en nam dat zonder blikken of blozen weer van me af, alsof het niets was.”
Pijnlijk, dit gegeven, en wat dat betreft past Sugartown, genomineerd voor de An Post Irish Book Awards, goed thuis in het rijtje romans van jonge Ierse schrijfsters als Megan Nolan, Nicole Flattery en Elaine Feeney. Ook zij schrijven over vrouwelijke losers die, na een klotejeugd, als jongvolwassenen hun weg proberen te vinden. In het geval van Saoirse is het wel erg treurig gesteld. Naarmate het verhaal vordert – Maxwell strooit met jeugdtrauma’s door het hele boek – wordt ook de rol van de vader steeds meer uitgelicht. Een ongeleid projectiel is hij, een klaploper die zijn salaris opzuipt en geregeld van de aardbodem verdwijnt.
Eenmaal terug in de provinciestad komt Saoirse, die inmiddels parttime werkt bij een tuincentrum, haar vader na vijf jaar weer tegen. Het brengt haar terug bij de laatste keer dat ze samen waren en hij haar als achttienjarige meenam naar de pub. „Tegen middernacht lag hij met zijn hoofd op de bar en werd hij door de uitsmijters onder zijn armen opgetild en buiten op de stoep gedeponeerd.” Eenmaal thuis legt ze hem op de bank, trekt zijn laarzen uit en zet alvast een glas water klaar met twee Panadol ernaast. Een handeling die ze al vele malen heeft uitgevoerd.
Het zijn dit soort scènes, genoteerd op licht ironische toon, die sterk doen denken aan de zwart-komische Amerikaanse tv-serie Shameless (waarvan eveneens een Britse versie bestaat) over een disfunctioneel gezin in het arme South Side, een stadsdeel van Chicago. Ook daar zuipt een ronddolende vader (William H. Macy) zich telkens een stuk in de kraag en voelt de oudste dochter zich genoopt de ouderlijke taken op zich te nemen. Een oneerlijke situatie die uiteraard te zwaar is voor een kind om te dragen. Het is dan ook onvermijdelijk dat Saoirse, eenmaal terug bij af, ontspoort. Aanvankelijk lijkt het goed te gaan met haar nieuwe vriendje, maar gekweld door verlatingsangst en zelfhaat weet ze al snel deze relatie te verpesten. Ze zet het op een zuipen, misdraagt zich en laat vervolgens, dagenlang liggend in bed, haar jeugdtrauma’s de revue passeren: het huiselijk geweld, de mascaratranen van haar moeder, de nicotinevingers van haar vader, de pestkoppen op school, boze babysitters, dode grootouders, dode huisdieren.
En zo snijdt Maxwell met Sugartown – de titel is uiteraard ironisch – een breder thema aan: het gebrek aan toekomstperspectief voor jongeren in de achtergestelde delen van Ierland. Saoirses thuishaven in de Midlands is een plek waar jongeren na de middelbare school terechtkomen in de supermarkt, op de bouwplaats, achter de bar, in de garage op de fabriek. Het is een oord waar „doelloos rondrijden” een van de weinig toegestane vrijheden is. „Jongens haalden er hun rijbewijs op hun zeventiende”, vertelt Saoirse over haar tienerjaren. „Niet zodat ze zelf naar school konden rijden of boodschappen voor hun moeder konden doen, maar om met hoge snelheid over de landweggetjes te scheuren, de radio zo hard dat de raampjes trilden (…) Misschien reden ze om twee uur ’s nachts helemaal naar de volgende stad, alleen maar om eens andere plaatsnamen op de verkeersborden te zien.”
Dat er bovendien in Ierland sprake is van een fikse woningcrisis maakt het leven voor al die dolende jongeren nog uitzichtlozer. In een recent interview wijst Maxwell op het feit dat het aantal Ierse volwassenen van achttien jaar en ouder, dat nog steeds bij hun ouders woont, de laatste jaren is gestegen. Ze noemt het „schandalig dat onze overheid en economie er zo voor staan dat mensen van mijn leeftijd en ouder gedwongen zijn terug te verhuizen naar de kleine kamertjes van hun ouders, de huur met hen te delen of constant in een woongroep te wonen.”
Het zijn sombere conclusies, maar door de droogkomische toon van Maxwell is dit een boek dat je desondanks ook met een glimlach leest. Al was het maar omdat Saoirse haar eigen ellende bijzonder goed weet te relativeren, want medelijden met jezelf hebben in Ierland? Vergeet het maar. ,,Als ik een teen brak, had iemand anders zijn voet verloren bij een ongeluk met de grasmaaier. Als mijn kat vermist werd, was de hond van iemand anders aangereden. Als ik kanker kreeg, had iemands omaatje wel veertig tumoren en nog een vleugje tuberculose ook.” Zeuren over je jeugd? Doe dat maar niet.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews