De toneelstukken van het schrijfduo Joeri Heegstra en Max Wind worden onder hun handen vandaan gerukt. Zo gaat nu hun politieke thriller Operation Hellfire in première, met een hoofdrol voor Obama. Waarom worden hun stukken tot in Zweden opgevoerd?
schrijft voor de Volkskrant over comedy en theater.
In de nieuwe theatervoorstelling Operation Hellfire bezoekt de populaire Amerikaanse oud-president Barack Obama (gespeeld door Gustav Borreman) Den Haag, ter ere van het 25-jarig bestaan van het Internationaal Strafhof. Hij is hier op uitnodiging van de Nederlandse minister-president en houdt een speech die je als theaterbezoeker nog lang zal bijblijven.
Eerst maakt Obama een ontwapenend grapje, waar hij natuurlijk goed in is. Toen hij de uitnodiging kreeg om naar Den Haag te komen, zegt hij, had hij over het Strafhof gegrapt: ‘O jemig, zo’n uitnodiging wil een voormalig president niet krijgen.’
Een paar minuten later wordt hij vastgegrepen door agenten. Obama, tegen een aanwezige minister: ‘Was mijn speech zo slecht?’ Dan verschijnt de ferme hoofdaanklager Julie Zonneveld van het Internationaal Strafhof (Yela de Koning), die hem arresteert wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.
Deze nieuwe politieke thriller over het Internationaal Strafhof (International Criminal Court, ICC), die wordt geregisseerd door Eric de Vroedt, is geschreven door de jonge schrijvers Joeri Heegstra (1993) en Max Wind (1992). De twee zijn momenteel bezig aan een sterke opmars; na hun afstuderen aan de Toneelacademie in Maastricht maakten ze onder meer een satirisch stuk over onze debatcultuur bij cultureel centrum De Balie, met de geestige titel Het programma is geannuleerd maar de voorstelling gaat door (2022).
Twee jaar later wonnen ze met de politieke satire Exit Poll (2024) een wedstrijd voor jonge toneelschrijvers. Dat werd onder regie van Belle van Heerikhuizen een bejubelde, succesvolle voorstelling. ‘Onstuimig, actueel en uitermate geestig’, schreef de Volkskrant. Wie zijn deze twee aanstormende talenten? En wat maakt hun teksten zo aantrekkelijk dat gevestigde regisseurs graag met ze willen werken?
In hun nieuwe stuk zie je hoe de geliefde oud-president in de rechtbank wordt aangeklaagd door het ICC, een instituut dat niet door de Verenigde Staten wordt erkend. En dat nu juist Obama in het stuk wordt aangeklaagd, en niet een andere Amerikaanse president, is minder absurd dan het lijkt.
Obama ligt al jaren onder vuur wegens zijn grote inzet van bewapende drones. Vanaf het moment dat deze onbemande drones in 2004 voor het eerst door het Amerikaanse leger werden ingezet, staat dit nieuwe oorlogsvoeren al ter discussie. Na president George W. Bush werd president Obama er een grootgebruiker van.
Onder zijn regering vonden er volgens The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ) maar liefst 563 drone-aanvallen plaats in Jemen, Pakistan, Somalië en Afghanistan, allemaal landen waarmee de VS officieel niet in oorlog waren. Volgens het Witte Huis vielen er bij deze targeted killings ‘nauwelijks’ burgerslachtoffers: het getal zou tussen de 64 en 116 liggen. TBIJ zegt dat het er tussen de 380 en 801 zijn, waaronder meer dan honderd kinderen.
In 2012 werd Obama al fel veroordeeld door Amnesty International, die hem onder meer verantwoordelijk houdt voor tientallen Pakistaanse burgerslachtoffers. Slachtoffers die het Witte Huis eerder als ‘terroristen’ had weggezet.
Heegstra: ‘Als we ervoor hadden gekozen om in dit stuk Trump te laten arresteren door het ICC, dan zou dat veel minder prikkelend zijn geweest. Trump ligt al wereldwijd onder vuur, doordat zijn regering een soort openlijke wreedheid tentoonspreidt. Waardoor mensen terugverlangen naar een president als Obama.’
Wind vult aan: ‘Terwijl het oorlogsapparaat onder Obama, een drone-oorlog die veel minder aandacht kreeg, óók gruwelijk was.’
Nadat Obama in Operation Hellfire door het ICC is opgepakt, ontstaat er achter de schermen een chaotische situatie. Nederlandse politici en hun assistenten proberen grip te krijgen op deze ‘geopolitieke tsunami’. Er ontstaat een felle discussie tussen de Nederlandse minister van Defensie (Rick Paul van Mulligen) en de vice-aanklager van het Strafhof (Soumaya Ahouaoui). De minister neemt het op voor Obama en benadrukt zijn succesvolle strijd tegen IS: ‘Weet je hoe het voor vrouwen was om onder het kalifaat te leven? Ik denk dat de Yezidi’s hem dankbaar zijn.’ De vice-aanklager: ‘In Jemen alleen al heeft hij tientallen kinderen gebombardeerd, zijn die hem dankbaar?’
Op een grote ronde vloer zie je het decor onder meer veranderen in een imposante rechtbank, een militair commandocentrum en de set van een Nederlandse talkshow. Op speelse wijze wordt ernst gemixt met absurditeit, in verhalen die vaak ook nog eens berusten op waarheid.
Zoals in de scène die zich afspeelt in de rechtbank, waar Obama in de verdachtenbank zit. De hoofdaanklager beschuldigt de oud-president van ‘een intensieve, jarenlange, eenzijdige militaire campagne, die voor het overgrote deel met drone-aanvallen werd gevoerd.’
De aanwezigen luisteren naar een audio-opname van Amerikaanse drone-bestuurders: ze staan op het punt om een SUV onder vuur te nemen waarin zich mogelijk ook kinderen bevinden, maar misschien ook niet. Nadat ze toestemming hebben gekregen (‘the party begins!’), hoor je eerst een explosie. Vervolgens de stemmen van twee geschokte mannen. ‘Gast, dit is raar... een vrouw draagt een kind?’
Dit gesprek, dat daadwerkelijk heeft plaatsgevonden en dat terug te horen is in de documentaire National Bird (2016), hebben de schrijvers woord voor woord overgenomen, omdat ze het belangrijk vonden om op een waarheidsgetrouwe manier zo’n drone-operatie in hun stuk te verwerken. ‘We plaatsen het natuurlijk wel in een fictief geheel met fictieve personages’, zegt Wind. ‘Maar voor die scène in de rechtbank was het niet nodig om zelf een scenario met een drone-aanval te verzinnen, omdat er door de jaren heen veel audio-opnamen en transcripten zijn gelekt.’
Heegstra en Wind leerden elkaar kennen op de middelbare school in Assen, waar ze zijn opgegroeid. Daarna volgden ze allebei de performanceopleiding aan de toneelschool in Maastricht. Na hun samenwerking voor het stuk in De Balie besloten ze voor het eerst samen als schrijvers mee te doen aan een schrijfwedstrijd van Het Nationale Theater en het Amsterdamse Theater Bellevue.
Voor Exit Poll, de tekst die ze instuurden, lieten ze zich inspireren door het boek De stad der zienden van de Portugese schrijver José Saramago. Hierin is het spannende vertrekpunt: wat als 80 procent van de bevolking blanco zou stemmen? In de voorstelling van Heegstra en Wind zie je hoe op verkiezingsdag twee leiders van de grootste partijen daadwerkelijk met zo’n uitslag worden geconfronteerd. En hoe ze daarbij de grip op de democratie en de bevolking kwijt lijken te raken.
Toen regisseur Belle van Heerikhuizen, die in de jury van de schrijfwedstrijd zat, hun idee plus een uitgewerkte scène onder ogen kreeg, werd ze meteen enthousiast. Van Heerikhuizen: ‘Bij het lezen van Exit Poll dacht ik: o, dat klinkt met afstand als de interessantste, spannendste premisse, die wil ik wel onderzoeken. Ook omdat je er verschillende kanten mee op kunt: het bevat elementen van realisme, komedie én thriller.’
Heegstra en Wind zagen hun satirische voorstelling Exit Poll, onder een vlotte regie van Van Heerikhuizen, in maart 2024 in première gaan in het Amsterdamse Theater Bellevue. Wat opvalt is hoe hedendaags en gevat de tekst van Exit Poll is, waarin zowel rechtse lieden als progressievelingen (zoals Heegstra en Wind zelf) niet worden gespaard. Na de succesvolle ontvangst in Bellevue wordt het stuk nu ook vertaald: Exit Poll is dit najaar te zien in Zweden, waar dan ook landelijke verkiezingen zullen plaatsvinden.
‘Hun taal is heel sterk’, zegt Van Heerikhuizen. ‘Daarin zit veel engagement, maar tegelijk zijn er de menselijkheid en de snappy uitspraken van de personages. Dat alles bij elkaar maakt de teksten rijk. En er zit veel humor, tempo, een beetje gekte en overdrijving in.’
Een scène waarin die geestige taal goed naar voren komt, is die waarin een jonge fractiemedewerker, stagiair nog, achter de schermen in paniek raakt. Plots zegt ze tegen haar leidinggevenden: ‘Ik ga mijn grenzen aangeven. Ik vind het echt te gek dat ik hier stage kan lopen en ik weet dat dit even het piekmoment is. Wij spelen Champions League, ik weet het, maar ik slaap twee uur per nacht, ik zet elke dag dertigduizend stappen, ik heb al vier dagen niet gepoept, ik heb opeens slaapparalyse en dan zie ik Frits Wester in de hoek van mijn kamer staan en dat is echt doodeng.’
Regisseur Eric de Vroedt, tevens de artistiek leider van Het Nationale Theater, was ook aanwezig bij de première van Exit Poll en schoot regelmatig in de lach. ‘Ik was onder de indruk van de humor’, zegt De Vroedt. ‘Maar ook van de intelligentie, hoe de teksten zijn opgebouwd, de hoeveelheid verwijzingen en lagen die erin zitten. Er was een soort herkenning, het deed me erg denken aan mijn vroegere werk, zoals Mightysociety.’
De Vroedts tiendelige voorstellingenserie Mightysociety (2004-2012), met stukken die onder meer gaan over populisme en onze deelname aan de oorlog in Afghanistan, zette De Vroedt op de kaart als een geëngageerde schrijver. Ook deze teksten zitten, net als in die van Heegstra en Wind, vol met grapjes en verwijzingen naar actualiteiten en politici.
Heegstra en Wind schatten hun bezoekers hoog in met de bijtende humor die ze hanteren. Zo zegt in Operation Hellfire de Haagse burgemeester op een gegeven moment tegen de Nederlandse premier: ‘Je moet even naar de zaal, Macron is pisnijdig, specifiek op jou, Merkel zit al tien minuten in een Panikattacke en Blair heeft zich gebarricadeerd in de keuken.’
Die voormalige Britse premier Blair, die samen met president Bush de illegale oorlog in Irak is begonnen, zou, in het toneelstuk althans, volgens omstanders na de arrestatie van Obama hebben geroepen: ‘Ik ben de volgende, ik ben de volgende!’
‘Ik ben in de loop der jaren wel anders gaan schrijven, maar de energie van deze twee schrijvers herken ik zeer’, zegt Eric de Vroedt. ‘Toen ze die tekst voor Belle hadden geschreven, dacht ik: als zij ziek wordt, wil ik de regie wel overnemen, mijn handen jeukten echt. Daarna dacht ik: ik ga ze gewoon zelf vragen voor een grotezaalproductie.’
De Vroedt vroeg Heegstra en Wind twee jaar geleden om iets te verzinnen over systemen waar onze samenleving op draait. Welke systemen falen momenteel en waarom? Via een omweg kwamen ze toen uit bij het Internationaal Strafhof.
Wind: ‘Toen Eric ons vroeg om hierover na te denken, was de genocide in Gaza al aan de gang, met diplomatieke en militaire steun van het Westen. Óók van Nederland. Toen we gingen brainstormen, wilden we daarom iets zeggen over de staat van het internationaal recht. Ook omdat de rechtbank van het ICC nota bene bij ons in Den Haag staat.’
Heegstra: ‘Zo kwamen we uit bij de American Servicemembers Protection Act, ook wel bekend als The Hague Invasion Act. Dat is een daadwerkelijk bestaande wet die, nog voordat het Strafhof officieel van start ging, in de VS is ingevoerd. Die wet zegt eigenlijk: op het moment dat er een Amerikaan of een bondgenoot van de VS wordt gearresteerd door het Strafhof, mag de VS diegene met alle mogelijke middelen bevrijden. Dat vonden wij echt een bizar what if-scenario.’
Dat is wat vervolgens dreigt te gaan gebeuren in Operation Hellfire: de spanning rondom Obama’s arrestatie wordt langzaam voelbaarder, als blijkt dat de huidige president Trump ernaar neigt om die Hague Invasion Act uit te voeren. Als Amerika’s grootste vliegdekschip eenmaal in de Noordzee ligt en Trump ons land ieder moment kan binnenvallen, twijfelt de vice-aanklager van het ICC of het wel moet doorgaan met de zaak tegen Obama. Maar de hoofdaanklager Julie Zonneveld houdt voet bij stuk: ‘Als we niet doorgaan, is dát het einde van het Strafhof. Dan hebben we echt geen enkele geloofwaardigheid meer.’
Later zegt Trump, die natuurlijk door zijn eigen sores niet gediend is van Obama’s arrestatie, in een voice-over: ‘Als ze Obama om middernacht niet vrijlaten, dan geven we misschien Nederland terug aan de zee.’
Wat Trump hier in Operation Hellfire zegt, klinkt nu natuurlijk hoogst actueel, met de recente dreiging van Trump om Groenland binnen te vallen, dat deel uitmaakt van Denemarken.
De schrijvers hopen dat dit stuk bij bezoekers een perspectiefwisseling zal opleveren, dat het hun wereldbeeld een beetje doet kantelen. ‘Het idee dat Obama hier wordt gearresteerd, kan voor het publiek in Nederland misschien confronterend zijn’, zegt Wind. ‘Maar je kunt ook bedenken dat als deze voorstelling zou spelen in delen van de wereld waar voortdurend drones uit de lucht vallen, je waarschijnlijk als reactie krijgt: terecht, die arrestatie.’
Het ontbreekt de schrijvers in ieder geval niet aan branie en de drang om verhalen te creëren waarin ze hun geëngageerde blik en maatschappijkritiek kwijt kunnen. Regisseur De Vroedt heeft daarom ook hoge verwachtingen van dit duo.
‘Toen ik hun vroeg een stuk te schrijven, wilde ik eigenlijk iets wat reflecteerde op de verkiezingsuitslag van 2023, waarbij Geert Wilders won’, zegt De Vroedt. ‘Oftewel: waar gaat het heen met de Nederlandse politiek? Zij kwamen een maand later met het Internationaal Strafhof aanzetten, wat destijds niet heel actueel voelde. Maar nu blijkt dat ineens zó’n urgent onderwerp. Ik denk dat ze een vooruitziende blik hebben. En dat we nog veel meer van ze gaan zien.’
Operation Hellfire van Het Nationale Theater, première 4/4, Koninklijke Schouwburg, Den Haag; daarna tournee t/m 13/6.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant