Tentoonstelling Afgelopen week werd bekend dat de Britse filmmaker en kunstenaar Steve McQueen de prestigieuze Erasmusprijs wint. Op de betrekkelijk kleine solotentoonstelling die De Pont in Tilburg nu organiseert, vormen twee oudere werken het hoogtepunt.
Steve McQueen: Atlas, 2026.(video-installatie).
Arme Gaia. Ruim 11 jaar is ze boven onze hoofden aan de slag geweest, met maar één doel. De Melkweg af te speuren en in kaart te brengen, zoals ze nog nooit in kaart is gebracht. Daarvoor kreeg de ruimtetelescoop van de European Space Agency (ESA) de grootste digitale camera mee die ooit door mensenhanden is gebouwd. Met die camera (met een resolutie van 1 gigapixel) kun je bij wijze van spreken de groei van een haartje op de maan vastleggen.
Steve McQueen – Atlas. T/m 30/8 in De Pont, Tilburg. Info: depont.nl
Gaia trotseerde micro-meteorietinslagen en zonnestormen, maar ze voorzag de ESA trouw van gegevens. Er is inmiddels een gigantische hoeveelheid data verzameld over meer dan 2 miljard sterren. Maar Gaia’s brandstof raakte op en de ESA stuurde haar in januari 2025 naar een zogeheten ‘pensioenbaan’ om de zon. Er staat nog één data-release gepland voor dit jaar en één aan het eind van het decennium. Actieve waarnemingen zal Gaia, volgens hoofdwetenschapper Johannes Sahlmann, niet meer doen. Gaia, de mythologische naam voor de aarde, zal net als de echte aarde, ooit vergaan tot ruimteschroot.
De metingen van de ESA zijn het onderwerp van de nieuwste installatie Atlas (2026) van de Britse, in Nederland wonende filmmaker en kunstenaar Steve McQueen (Londen, 1969). McQueen voegde afgelopen week opnieuw een prestigieuze prijs toe aan zijn palmares: de Erasmusprijs. Daarvoor won hij terecht al vele prijzen: de Turnerprijs in 1999, de Camera d’Or op het filmfestival in Cannes in 2008, twee Oscars in 2014, de Johannes Vermeerprijs in 2016. Voor de vertoning van Atlas heeft museum De Pont in Tilburg een bescheiden solo rond McQueens werk geïnstalleerd.
McQueen is al sinds 1993 actief met werk dat gekenmerkt wordt door een nooit sentimentele compassie voor de gemarginaliseerde mens, een grote liefde voor filmgeschiedenis en een voortdurend aankaarten van koloniale machtsstructuren, van uitbuiting en racisme. Zelfs een paradijselijke bloem kan bij McQueen symbool staan voor een geschiedenis van onderdrukking en uitbuiting.
Atlas (vernoemd naar de mythologische Titaan die van oppergod Zeus voor straf eeuwig het hemelgewelf moest torsen) is een installatie van vier kleine monitoren. De monitoren zijn strategisch opgehangen. In iedere windrichting in de grote zaal van De Pont hangt er één. Op de schermen bewegen traag witte pixels over een zwarte ondergrond: rechthoekjes soms en vooral veel stipjes. Het zijn, volgens het minieme tekstboekje dat bij de tentoonstelling is verschenen, visuele vertolkingen van de data die Gaia verzamelde. Met behulp van AI zette McQueen deze data om in witte pixels.
Steve McQueen: Sunshine State, 2022.(video-installatie).
Aan het begin van de tentoonstelling vertelt McQueen in een interessant video-interview dat Atlas „voortdurend” wordt geüpdatet. Maar hoe dat in zijn werk gaat, met een Gaia die niet langer actief data verzamelt, blijft onduidelijk. Ondertussen ambieert Atlas de kijker wel in een verhevigde staat van „contemplatie” te brengen en een gevoel van „vrije val” te geven.
Het idee achter de vier kleine schermen in die relatief immense zaal van De Pont, begrijp ik. Iedereen wordt hier altijd een beetje muis, zeker nu de zaal bijna leeg is. Maar Atlas is daarmee nog geen overtuigend werk.
Daarvoor lijken de stipjes op de schermen te veel op de pixels van een vintage Atari-videogame. Geen seconde zijn de beelden op de monitoren te vergelijken met de gevoelens van eindeloos vallen die ontstaan tijdens maanloze nachten op je rug in het gras in een ver buitenland. De ambitie van Atlas om een „reis door de kosmos” te visualiseren wordt verder ondermijnd door het feit dat de zaal niet compleet is verduisterd. De monitoren vertonen daardoor hinderlijke spiegelingen van doorgangen naar andere ruimtes van het museum. Weg contemplatie, weg concentratie.
Gelukkig zijn er nog drie andere werken van McQueen te zien, waarvan Sunshine State (2022) het bekendst is. In een videozaal speelt op voor- en achterkant van twee gigantische dubbele schermen McQueens een half uur durende interpretatie van een persoonlijk verhaal dat zijn vader hem op zijn sterfbed vertelde.
Steve McQueen: Bounty, 2024 (41.9×53.5 cm).
Een zwarte man uit Grenada trekt in de jaren vijftig van de vorige eeuw naar het racistische Florida om in de sinaasappelpluk geld te verdienen. Door een miraculeus toeval ontsnapt vader McQueen aan een lynchpartij. Dit verhaal wordt drie keer hernomen. Iedere keer vallen er meer gaten. Soms zijn hele zinnen te horen, soms alleen trefwoorden: ‘bar’, ‘honden’, ‘greppel’, ‘geweerschoten’. Steeds verandert er iets, zoals dat gaat bij een herinnering die opnieuw en opnieuw wordt verteld.
Ondertussen worden in diapositief fragmenten vertoond van The Jazz Singer (1927), de eerste geluidsfilm. De fragmenten zijn vooral geselecteerd op schmink-sessies van de artiesten, waarbij zwart wit wordt, en wit zwart. Tussen de vertelsessies door verschijnen twee loeiende, vlammende vuurballen: de zon. Op het ene scherm verschijnt de ster als een brandende, reusachtige sinaasappel, waar vlammende schaduwen overheen trekken. Op het andere scherm wordt de vorm vurig abstract – als in een nachtmerrie die niet in woorden te vertalen is.
De Pont laat nog een meesterwerk zien: het geluidswerk Untitled (2025). Untitled speelt zich af in een claustrofobisch, verduisterd zaaltje waar te horen is hoe een bokser zich uitleeft op een boksbal. Twaalf minuten duurt Untitled, en alle minuten is het werk onontkoombaar. De klappen die de boksbal incasseert, het hevige geruk aan de ketting, het gehijg en gesteun van de bokser. Er is bruut geweld, het maniakale ritme van de stoten, af en toe is er een adempauze. Wat je daardoor voelt: angst, ontzetting, uitputting. Untitled gaat verder dan Atlas: het gonst na, lang nadat je De Pont hebt verlaten. En dat met alleen geluid.
Steve McQueen: Sunshine State, 2022 (video-installatie).
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden