nieuwsbriefVoorkennis
Voorkennis Terwijl het een jaar geleden leek alsof het OM-onderzoek naar gebrekkig witwastoezicht door de Rabobank in afrondende fase was, blijkt het in de afgelopen tijd juist fors uitgebreid. Het nieuws komt kort nadat de Algemene Rekenkamer de witwasinspanningen voor banken en klanten disproportioneel noemde en twijfelde aan de effectiviteit.
Opvallend nieuws kwam dinsdag via het FD naar buiten: fiscale opsporingsdienst FIOD is afgelopen december binnengevallen bij het Utrechtse hoofdkantoor van de Rabobank. Dat gebeurde in het kader van een groot onderzoek dat het OM doet naar de bank vanwege tekortschietend witwastoezicht. Een jaar geleden schreef het OM dat het datzelfde onderzoek juist bijna had afgerond. Waarom dit belangrijk nieuws is, vertel ik je graag in deze nieuwsbrief.
Enkele jaren terug deden collega Stefan Vermeulen en ik onderzoek naar de Rabobank en hun witwasbeleid. Dat was door het toen al lopende OM-onderzoek onder een vergrootglas komen te liggen. Had de bank net als ING en ABN Amro eerder steken laten vallen in het naleven van de wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (wwft)?
Banken hebben een poortwachtersfunctie in het financiële systeem. Wordt er crimineel geld witgewassen, dan kan dat onder meer via banken gaan. Ze moeten daarom hun klanten (blijven) screenen en gekke, opvallende transacties melden.
We vonden in ons onderzoek dat de bank potentiële witwasklanten jarenlang ongemoeid liet. Pas toen toezichthouder DNB Rabobank een tik op de vingers gaf, schoot de bank in actie. Het gevolg: duizenden extra medewerkers werden aangenomen om achterstanden weg te werken. Het kostte de bank miljarden euro’s.
Waar ABN Amro en ING voor honderden miljoenen schikten met het OM, besloot Rabobank het gevecht met justitie aan te gaan. En dat is spannend: een rechter gaat nu toetsen wat een proportionele straf is voor het ongemoeid laten van potentiële witwasklanten. Omdat ABN Amro en ING schikten, kwam zo’n rechterlijke toets er bij hen niet.
Rabobank schakelde de hulp in van dé expert op het gebied van ondernemingsstrafrecht: advocaat en hoogleraar Daan Doorenbos. Die betoogde enkele jaren terug in het Tijdschrift voor Financieel Recht – het FD verwijst er in een artikel naar: „Het is een zekerheid dat uiteindelijk elke rechterlijke boeteoplegging in het niet zal vallen bij de transactiebedragen die ING en ABN Amro opgelegd kregen.”
Kortom de raadsman van de Rabobank acht de kans op een gunstige uitkomst voor de bank zeer groot. Wat het bovendien interessant maakt: dit soort zaken wordt zelden publiekelijk gevoerd.
Maar, en nu komt de twist, het OM-onderzoek ging over het handelen van de bank tussen 2016 tot 2021, zo werd vorig jaar gemeld. Uit het deze week gepubliceerde vonnis blijkt echter dat het om een langere periode gaat. Het onderzoek loopt tot op „heden” en bovendien zijn er dossiers van 29 individuele klanten opgevraagd door het OM. Kortom: justitie vermoedt dat Rabobank daarin weleens tekort zou kunnen zijn geschoten.
Uit het vonnis blijkt dat de verhoudingen tussen de Rabobank ernstig verstoord zijn geraakt. In de zaak maakte Rabobank bezwaar tegen de vordering van het materiaal én het feit dat de zaak heropend is. Zij stelt dat er na 2021 geen witwasregels meer zijn overtreden en reageerde verbolgen op de actie van het OM. „Het Openbaar Ministerie heeft in december 2025 de grenzen van behoorlijkheid (ver) overschreden,” betoogde Rabobank tegenover de rechters. „Genoeg is genoeg, de maat is vol en er zijn grenzen.” De rechter oordeelde dat het OM de documenten mag blijven gebruiken.
De bank „talmde” met het geven van die informatie, schrijft de rechtbank. Gesprekken tussen het OM, de FIOD en advocaten van de bank over het vrijgeven van de klantdossiers en andere relevante informatie liepen op niks uit. Daarop werd besloten de documenten bij de Rabobank te vorderen. FIOD-rechercheurs meldden zich onaangekondigd op het hoofdkantoor. Uit het vonnis: ”Zij waren voor de buitenwereld niet herkenbaar als opsporingsambtenaren.”
De Rabobank lijkt niet meer op deze ontwikkelingen te hebben gerekend. Zo was de functie van Chief Financial Economic Crime Officer, die hangende het OM-onderzoek in het leven was geroepen en bekleed werd door Phillipe Vollot, afgelopen november opgegaan in die van het meer algemene Chief Operating Officer. Daarbij ging Vollot „helpen om de organisatie te vereenvoudigen en onze klantfocus te versterken”, stelde topman Stefaan Decraene destijds.
Rabobank bracht bovendien het aantal voltijds medewerkers vorig jaar terug tot iets meer dan 48.000 – een afname van 2 procent. De meeste verdwenen arbeidsplaatsen bevonden zich bij de afdeling waar de witwascontroles worden uitgevoerd. Financieel bestuurder Bas Brouwers zei in februari bij de presentatie van de jaarcijfers dat de kosten zich meer op een „normaal niveau” bevonden. Hij verwachtte dat deze komende tijd verder naar beneden zouden gaan.
De afgelopen jaren is er een stevig debat gevoerd over de proportionaliteit van de anti-witwasinspanningen. Die kosten banken veel geld en hebben grote gevolgen voor klanten. Maar wat ze echt opleveren is onduidelijk, zo concludeerde de Algemene Rekenkamer afgelopen maand in een rapport. Daarbij is de vraag of meldingen en controles niet meer op klanten met een hoger risico op witwassen moeten worden gericht. Bij de Nederlandse grootbanken houdt naar schatting een vijfde van de medewerkers zich bezig met witwascontroles.
„De antiwitwasaanpak is daardoor in de praktijk doorgeslagen, met negatieve gevolgen voor burgers en ondernemers”, schreef minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) vorig jaar aan de Tweede Kamer. „Er zijn veel voorbeelden waaruit blijkt dat de inzet van banken disproportioneel uitpakt voor klanten.” Een van de oplossingen waarmee banken komen, is de inzet van AI om dossiers door te werken. Daarmee zou informatie verzameld moeten worden die door bankmedewerkers alleen nog gecontroleerd hoeft te worden.
De strafzaak wordt daarmee ook een testcase voor zowel het OM als het huidige systeem. Is alle tijd die is gestoken in het onderzoek naar Rabobank proportioneel geweest? En wat levert het nou op, al die witwascontroles? Andere banken zullen de zaak ongetwijfeld met interesse volgen. Voor Rabobank is het wel duidelijk dat het witwasboek voorlopig nog niet gesloten kan worden.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen