Wit-Rusland Donald Trump houdt van ‘sterke leiders’ en haalt de banden aan met ‘Europa’s laatste dictator’ Aleksandr Loekasjenko. Trumpiaanse ruildiplomatie blijkt te werken in Minsk: het leidde al tot de vrijlating van honderden politieke gevangenen.
Vrijgelaten politieke gevangenen uit Wit-Rusland kwamen op 19 maart aan in de Litouwse hoofdstad Vilnius. Kort na een bezoek van de Amerikaanse gezant John Coale aan de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko liet die 250 mensen uit de cel.
Komt er een einde aan het internationale isolement van Wit-Rusland, de vazalstaat van Rusland die al meer dan dertig jaar met ijzeren greep wordt geleid door dictator Aleksandr Loekasjenko? Als het aan president Donald Trump ligt wel. Hij kijkt ernaar uit om Loekasjenko te ontmoeten bij de volgende bijeenkomst van de Vredesraad, Trumps poging om een alternatief voor de Verenigde Naties te bieden. In een bericht op zijn medium Truth Social van begin deze week noemt Trump Loekasjenko de „Highly Respected President”.
Trump bedankte Loekasjenko voor de „waardige vrijlating” van meer dan vijfhonderd politieke gevangenen sinds mei vorig jaar, in ruil voor verlichting van Amerikaanse sancties. De grootste groep gevangenen, 250 mensen, kwam vrij op 19 maart. Anders dan bij de vrijlating van 123 gevangenen in december werd deze groep, op vijftien mensen na, niet meteen het land uitgezet. Volgens de Wit-Russische mensenrechtenorganisatie Viasna zijn er nu nog 910 politieke gevangenen. John Coale, Trumps speciale gezant voor Wit-Rusland, verwacht dat zij allemaal voor het einde van het jaar vrij zijn – ook al vreest hij dat er weer nieuwe bijkomen.
De 79-jarige advocaat John Coale is de cruciale schakel in de toenadering tussen de VS en Wit-Rusland. Sinds vorig jaar reist hij regelmatig af naar Minsk, waarbij elk bezoek leidt tot vrijlating van politieke gevangenen. In een opvallend openhartig praatje op een conferentie van het McCain Institute in Arizona vertelde Coale begin maart hoe hij in opdracht van Trump het vertrouwen van Loekasjenko won. Toen hij vorige zomer, toen hij nog adjunct-gezant voor Oekraïne was, het verzoek kreeg om naar Wit-Rusland te gaan was zijn eerste vraag waar dat lag.
Bij de eerste ontmoeting met Loekasjenko wist Coale ondanks acht keer toosten met wodka nuchter te blijven door stiekem zes wodka’s op de grond te gooien. Andere delegatieleden van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken waren na de twee uur durende lunch „straalbezopen”. Coale was binnen toen hij Loekasjenko’s afkeer van Europese leiders bevestigde: „Yeah, het is een stelletje watjes” („bunch of pussies”). Vanaf dat moment kon ik hem om mijn vinger winden, aldus Coale. „Hij houdt van vloeken, dus vloek je terug.”
Loekasjenko slaagde er decennialang in om goede banden te onderhouden met zowel Rusland als het Westen. De relatie met de VS en de EU eindigde toen hij zich in 2020 opnieuw uitriep tot president en met veel geweld en Russische steun een einde maakte aan staatprotesten en de roep om democratisering. Politieke tegenstanders werden opgesloten of vluchtten naar de buurlanden Polen en Litouwen. Loekasjenko bevestigde zijn keuze voor Poetin door mee te werken aan diens oorlog tegen Oekraïne. Het leidde tot zware economische sancties van de VS en de EU en internationaal isolement.
Trump maakt een einde aan zowel de sancties als het isolement. In ruil voor de laatste vrijlating hief de VS sancties op tegen het Wit-Russische ministerie van Financiën, twee staatsbanken en drie bedrijven die handelen in potas. Potas, een mengsel van zouten dat in de landbouw wordt gebruikt als meststof, is een essentieel exportproduct van Wit-Rusland. Vóór de sancties exporteerde Wit-Rusland 20 procent van de mondiale potas-productie. Loekasjenko keert terug naar zijn oude balanceeract: hij opent de deur naar het Westen zonder Poetin te schofferen.
Naast het opheffen van sancties is ook sprake van fysieke toenadering. Volgens Loekasjenko heeft Trump hem uitgenodigd in zijn resort Mar-a-Lago in Florida. John Coale bevestigde onlangs in de Financial Times dat er „al maanden” wordt gesproken over een ontmoeting tussen de twee presidenten in het Witte Huis of Mar-a-Lago. Coale: „We moeten nog een hoop doen om dat te bereiken, maar ik denk wel dat het gaat lukken.” Een ontmoeting met Loekasjenko past bij Trumps voorkeur voor ‘sterke leiders’ die door anderen worden gemeden. In zijn eerste termijn ontmoette hij de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, die vorige week Loekasjenko ontving om een vriendschapsverdrag te tekenen. Kim kreeg een geweer, Loekasjenko een zwaard.
De Wit-Russische leider Aleksandr Loekasjenko (R) en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un begroeten elkaar bij een bezoek van Loekasjenko aan Noord-Korea, 25 maart 2026.
Politieke tegenstanders van Loekasjenko steunen de Amerikaanse koerswijziging en zijn Trump dankbaar. Ze gaan uit van humanitaire motieven bij de VS, niet van economische. Ja, het is vreselijk dat politieke gevangenen worden gebruikt as inzet bij onderhandelingen en ja, repressie mag niet worden beloond, maar het redden van mensenlevens weegt zwaarder. Oppositieleider Svetlana Tichanovskaja – haar echtgenoot kwam vorige zomer vrij – zei tegen Al Jazeera dat sancties een middel zijn om verandering te bereiken, geen doel. Het doel blijft regimewisseling en democratisering.
Mensenrechtenactivist en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski – vrijgelaten in december – zei deze week tegen La Repubblica dat de sancties weliswaar nodig zijn, maar als nadeel hebben dat Wit-Russen niet kunnen reizen en geen zicht hebben op het leven in het Westen. Bialiatski: „Europa moet blijven uitstralen dat Wit-Rusland een Europees land is, onderdeel van het Europese continent, en dat het een pro-Europese keuze moet maken.”
Strategische doelen zijn fluïde in Trumps buitenlandse beleid, maar op humanitair vlak is het Amerikaanse beleid effectief in Wit-Rusland. Ryhor Astapenia, directeur van het Belarus Initiative van de Britse denktank Chatham House, pleit ervoor dat Europa het Amerikaanse voorbeeld van toenadering volgt. Hij kijkt daarbij niet zozeer naar mensenrechten, maar naar geopolitieke strategie en veiligheid. Europa moet voorkomen dat Wit-Rusland door Poetin kan worden gebruikt als ‘Russisch balkon’, een platform voor aanvallen op Oekraïne en de NAVO. Door Wit-Rusland los te weken uit de greep van het Kremlin kan het land zich volgens Astapenia ontwikkelen tot een neutrale buffer tussen Rusland en Europa.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet