Atlantische relatie Uit frustratie over gebrek aan hulp van Europese landen bij de oorlog met Iran dreigt Trump de NAVO te verlaten. Hoewel hij daar niet in zijn eentje over kan beslissen, is het aanhoudende geruzie tussen hem en Europa zeer schadelijk voor het bondgenootschap.
President Donald Trump en NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte op de NAVO-top in Den Haag in juni.
Na vier weken zoekt de Amerikaanse woede over de Europese neutraliteit in de oorlog tegen Iran een uitweg. In korte tijd dreigde de regering-Trump twee keer uit de NAVO te stappen omdat de Europese landen de VS vooralsnog niet willen helpen de Straat van Hormuz te ontzetten. Iran heeft de zeestraat, cruciaal voor de wereldoliehandel, praktisch afgesloten als antwoord op Amerikaans-Israëlische bombardementen.
Of de VS daadwerkelijk de NAVO zullen verlaten is daarmee nog lang niet gezegd. Dreigen behoort tot het standard-repertoire van Donald Trump, maar niet elk dreigement voert hij ook uit. Bovendien is de NAVO in de VS populair en kan Trump niet in zijn eentje beslissen over opzegging van het NAVO-verdrag – daar heeft het Congres ook nog een stem in.
De hooglopende ruzie tussen Trump en Europa is wél schadelijk voor een organisatie die het moet hebben van de belofte dat de bondgenoten voor elkaar opkomen als het eropaan komt. Onderlinge spanningen, breed uitgemeten in de openbaarheid, ondermijnen de geloofwaardigheid van die belofte en verzwakken zo de alliantie.
Europa was gepikeerd dat het niet van te voren was geïnformeerd over de aanval, maar, belangrijker, zag ook niets in een oorlog tegen Iran. Toen het conflict in de Golf uit de hand liep, stonden Europese landen niet te springen om een probleem op te lossen dat Trump heeft veroorzaakt. Bovendien geldt de onderlinge solidariteit in de NAVO formeel pas als een bondgenoot wordt aangevallen. Een Amerikaanse aanval op Iran valt daar niet onder.
De Europeanen schoten Trump ook niet buiten NAVO-verband te hulp. Daardoor liep de temperatuur in het toch al niet zo beste Atlantische huwelijk de afgelopen weken gestaag op. Trump zei eerst teleurgesteld te zijn in zijn Europese bondgenoten, maar voegde daar hautain aan toe dat hij eigenlijk ook niets anders had verwacht. Vorige week zette hij Europese NAVO-partners weg als „lafaards”. Dinsdagavond zei minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio dat de VS hun lidmaatschap van de NAVO na de oorlog moeten „heroverwegen”. Trump overtroefde vervolgens zijn topdiplomaat in een vraaggesprek met de Britse krant The Daily Telegraph. Trump zei al klaar te zijn met „heroverwegen”.
Op de vraag of hij Amerikaans lidmaatschap van de NAVO opnieuw zou overwegen na de oorlog in Iran zei Trump: „Oh, ja, ik zou zeggen dat we het moment van heroverwegen al gepasseerd zijn.” („It’s beyond reconsideration”). Alsof daarmee nog niet genoeg schade was aangericht, vervolgde hij met: „Ik was nooit overtuigd van de NAVO. Ik wist altijd al dat ze een papieren tijger waren.” En als uitsmijter roerde hij nog even in de open wond: ,,En, overigens, Poetin weet dat ook.”
Niemand is onder de indruk van een bondgenootschap wier leden openlijk met elkaar overhoop liggen en waarvan de met afstand belangrijkste bondgenoot zegt dat het maar een schertsvertoning is. Trump heeft het overigens al niet meer over ‘wij de NAVO’ , maar over ‘zij’. Je ziet Poetin al met een vermetel grijnsje door de vergulde zalen van het Kremlin benen.
NAVO-diplomaten wijzen er graag op dat de alliantie al vaker door diepe dalen is gegaan om vervolgens toch weer op te krabbelen. Toen George W. Bush in 2003 Irak binnenviel, bij voorbeeld, weigerden Frankrijk en Duitsland hem te volgen omdat ze er niet van overtuigd waren dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte zoals de VS beweerden.
Verschil met toen is dat sinds de terugkeer van Trump in het Witte Huis de conflicten tussen de VS en Europa elkaar in hoog tempo opvolgen: in januari botsten de twee nog over Trumps annexatieplannen voor Groenland. Bovendien hebben de VS nu met Trump een president die de Europeanen op de allereerste plaats ziet als economische concurrenten en niet als politieke vrienden met vergelijkbare normen en waarden. Belangrijk verschil met eerdere onmin binnen de NAVO is ook dat aan de rand van het verdragsgebied al vier jaar een oorlog woedt, waarvan de afloop van grote betekenis zal zijn voor de veiligheid van Europa. De geloofwaardigheid van de NAVO is juist nu van groot belang, ruzies zijn minder vrijblijvend dan voorheen.
Trumps ontgoocheling zou ook wel eens gevoed kunnen zijn door de verrassende vasthoudendheid van het Europeanen. De Europeanen nemen in de Iran-oorlog een andere houding aan dan in eerdere conflicten. Afgelopen zomer was de EU nog bereid een voor Europa ongunstige handelsdeal te accepteren. Men wilde Trump niet bruuskeren uit angst de Amerikaanse steun voor Oekraïne op het spel zetten.
Nu volhardt Europa in het ‘nee’ tegen Trump. Met tarieven kun je nog marchanderen, vraagstukken over oorlog en vrede zijn van een andere orde.
Oorspronkelijk was het alleen de Spaanse premier Pedro Sanchez die zich openlijk tegen de oorlog keerde. Later zei de Duitse kanselier Friedrich Merz dat de oorlog in strijd is met internationaal recht. De Britse premier Keir Starmer weigerde in eerste instantie Amerikaans gebruik van Britse bases, maar draaide na kritiek uit Washington bij.
Spanje heeft deze week het luchtruim voor Amerikaanse toestellen gesloten en Italië gaf de VS geen toestemming voor het gebruik van een basis in Sicilië, als niet vooraf om toestemming wordt gevraagd. Polen liet weten dat geen luchtafweer, die nodig is als verdediging tegen Rusland, naar de Perzische Golf te zullen sturen. Nieuwssite Politico meldde dat de VS bondgenoten had gevraagd om felbegeerde Patriot-systemen naar het Midden Oosten te verplaatsen.
De confrontatie met Trump spitst zich toe op de Straat van Hormuz. Europa was in eerste instantie niet van plan om de Straat met schepen en vliegtuigen te beveiligen zolang de bombardementen voortduren. Het is meer en meer de vraag hoe lang Europa afzijdig kan blijven.
Europa wordt niet alleen op de korrel genomen door een getergde bondgenoot die het voor zijn eigen veiligheid graag te vriend zou willen houden. Ook neemt de paniek over energieschaarste met de dag toe. De verwoesting van olie-installaties en de blokkade van de zeestraat jagen de olieprijs en daarmee de inflatie op. Een brede coalitie van ruim dertig landen onderzoekt daarom deze week onder leiding van premier Starmer de mogelijkheden van een Hormuz-missie na een staakt-het-vuren tussen Iran en Israël en de VS. Starmer waarschuwde woensdag dat ook als de wapens zwijgen zo’n missie geen eenvoudige opgave zal zijn.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet