Documentaire Twee documentaires die deze week uitkomen laten zien hoe de Tweede Wereldoorlog doorwerkt in het heden. In het indringende ‘De Indische tafel’ praten bejaarde mannen over hun tijd in de Jappenkampen. In ‘Foute erfenis’ komen kinderen en kleinkinderen van NSB’ers aan het woord.
Beeld uit 'De Indische tafel, jongens van de Japanse kampen'.
De Indische tafel: jongens van de Japanse kampen.
Regie: Pieter van Huystee. Lengte: 66 min.
Te zien in de bioscoop.
Foute erfenis. Regie: Klaas van Eijkeren. Lengte: 50 min.
Te zien in de bioscoop.
Twee jaar geleden debuteerde documentaireproducent Pieter van Huystee als regisseur met de film Als ik mijn ogen sluit. Hierin laat hij een aantal hoogbejaarde vrouwen aan het woord die de Jappenkampen in Nederlands-Indië overleefden. Van Huystee laat ze hun ogen sluiten en terugdenken aan hun traumatische verleden. Zijn nieuwe documentaire De Indische tafel: jongens van de Japanse kampen is er een vervolg op. Nu zijn de mannen aan de beurt om over hun ervaringen te vertellen. Mannen van in de negentig die nog wekelijks bij elkaar komen om aan de Indische rijsttafel te gaan. Tijdens een interview vraagt een van hen om een biertje, neemt een slok, om vervolgens te verzuchten dat het nou maar eens afgelopen moet zijn met al die films over de Tweede Wereldoorlog.
Maar zover is het nog lang niet, zoals ook Foute erfenis laat zien, een andere documentaire die deze week in de filmtheaters draait over de gevolgen van de oorlog in de levens van kinderen en kleinkinderen. In dit geval familie van zogenaamde foute ouders, mannen die bij de NSB zaten, zich bij de Jeugdstorm aansloten of zelfs samen met de nazi’s aan het Oostfront vochten tegen het Russische leger.
Van beide documentaires is het indringende De Indische tafel filmisch gezien de beste. Er zit mooi archiefmateriaal in dat de interviews verlevendigt, gesprekken waarbij de mannen van wel heel dichtbij worden gefilmd. De stemmige muziek van Harry de Wit wordt bovendien nooit dwingend. Een geïnterviewde leest geëmotioneerd voor uit het dagboek van zijn moeder, waarin schrijnende verhalen staan. Omdat mannen en vrouwen van elkaar gescheiden werden en in aparte kampen terechtkwamen, zagen sommige jongens die met hun moeder in een kamp zaten hun vader nooit meer terug.
Een van die vaders werkte onder erbarmelijke omstandigheden aan de beruchte Birmaspoorlijn, waarbij gemiddeld 75 doden per dag vielen. De een heeft goede herinneringen aan het kamp, de ander denkt met gemengde gevoelens terug aan zowel de hechte band die ontstond met broertjes en zusjes die er ook verbleven als aan de honger en de ontberingen. In alle gevallen heeft het hun leven blijvend getekend.
Na de Bevrijding in 1945 werden mensen die heulden met de Duitsers publiekelijk besmeurd en/of kaalgeschoren en uitgejoeld.
Hetzelfde geldt voor de personen die aan het woord komen in Foute erfenis, van wie er eentje anoniem in beeld komt. Michael Schuling, voorzitter van de Werkgroep Herkenning, wordt gefilmd in een ruimte met een NSB-affiche, wat enigszins ongelukkig gekozen is. Zo kan immers de suggestie ontstaan dat hij NSB-parafernalia verzamelt, wat niet zo is. De met rudimentaire animatiesequenties doorspekte film gaat over schuld, schaamte en het zwijgen binnen families over het kwalijke verleden van ouders en grootouders. Een verleden dat voortleeft in het heden. Een klinisch psycholoog vertelt over het begrip intergenerationeel trauma, de overdracht van trauma van generatie op generatie. Waardoor kleinkinderen zich zelfs 80 jaar na dato kunnen afvragen: ben ik ook een dader?