Alles gaat steeds beter in de wereld. Volgens statistici gaat het goed met de economie. En onze levensverwachting stijgt. Althans, in 2018 voorspelde het RIVM dat de levensverwachting van Nederlanders tussen 2015 en 2040 gaat stijgen; in 2025 berekende Eurostat dat die verwachting in Nederland tussen 2023 en 2024 is gedaald. Maar al sterven nu bijvoorbeeld meer mensen door hitte dan rond 1930, er sterven er gelukkig wel minder door overstromingen.
Al surfend van de ene opbeurende statistiek naar de andere krijg ik automatisch een Ted-talk uit 2014 voorgeschoteld van Hans Rosling die bijna 7 miljoen keer is bekeken. „How not to be ignorant about the world”. Rosling, die overleed in 2017, was een Zweedse arts die volgens de flapteksten van zijn boeken het publiek met de neus op de feiten drukte en leerde positief te denken.
Aangezien iedereen in mijn bubbel enorm van feiten houdt, laat ik mijn neus er maar wat graag op drukken. Rosling toont een grafiekje en ik kijk mee. De helft van de Zweden denkt dat in het jaar 2000 meer mensen door natuurrampen zijn gestorven dan in het jaar 1900. Achtendertig procent denkt dat het aantal gelijk is gebleven. Slechts twaalf procent weet dat er in 2000 juist minder doden waren. Slechts twaalf procent!
„Dus ik ben naar de dierentuin gegaan en heb het de ‘chimps’ gevraagd”, zegt Rosling. En wat blijkt? Hij tovert nieuwe cijfers tevoorschijn in het grafiekje. Van de chimpansees antwoordde 33,3 procent dat het aantal hoger is, 33,3 procent lager en 33,3 procent gelijk. Het publiek lacht. „(Gelach)”, zegt de ondertiteling. „(Applaus)”. In de zaal wordt bewonderend gejoeld en gefloten. Ik zet het filmpje stop.
Leuk, ja, grapje. Maar toch. Laten we het perspectief van chimpansees in de dierentuin inderdaad eens innemen: wie is hier nu eigenlijk onwetend over wiens wereld? Welke wereld? Wiens natuur en wiens leven? De zogenaamde kennis over de wereld die door Rosling wordt opgehaald is nogal beperkt tot de antwoordmogelijkheden die de software biedt aan de gebruikers. „De chimpansee doet niet mee”, om Paul van Ostaijen deftigheidshalve te citeren.
De wereld is een grote statistiekverwerkende industrie geworden die de werkelijkheid reduceert tot willekeurige metingen. De zoon van Hans Rosling, statisticus Ola, leidt tegenwoordig een bedrijf dat een „fact-based worldview” wil bevorderen. In 2024 werd hij door de organisatie van de Nobelprijs met chimpanseegrapje en al opgetrommeld om tijdens een Nobel Week Dialoog het publiek duidelijk te maken dat het zo stupide is foute antwoorden te geven op al zijn vragen over statistieken. De chimpansees deden het beter. AI wist alles lekker vlekkeloos.
Hier ging veel mis, want het is beslist onzin dat je zo kunt bepalen wie iets van de wereld weet. De chimpansees weten heel veel van de wereld, maar daar is niet naar gevraagd. En AI weet niets. Die haalt data waar de statisticus ze ook haalt: het zijn dezelfde data, dus geen wonder dat statisticus en AI het vervolgens eens zijn over de vragen en de antwoorden daarop. Dat maakt AI niet plotseling meer thuis in de werkelijkheid dan de arme bezoekers van de Nobel Week Dialoog. En met „fact-based worldview” heeft dit allemaal niets te maken.
Door de fascinatie voor gegevens zingt alles langzamerhand los van de wereld zelf. Gegevens bijhouden wordt belangrijker dan problemen oplossen en zo zingt de schuldenindustrie zich los van mensen in nood. Iets ergens van vinden wordt belangrijker dan iets ergens aan doen en dus wordt onderhoud aan bruggen en kades niet uitgevoerd. Opkalefateren is volgens een beteuterde wethouder, president van de Algemene Rekenkamer en Kamerlid „geen sexy onderwerp”. En kennelijk is naar die sexiness onderzoek gedaan.
Alles de-industrialiseert en abstraheert en virtualiseert. Niet de klimaatverandering zelf is onderwerp tijdens de Nobel Week Dialoog; de statisticus wil alleen ter plekke berekenen hoeveel mensen verkeerd antwoorden op de vraag welk percentage Amerikanen ‘het klimaat’ als een bedreiging beschouwt. „Perceive climate as a threat„. Misschien snappen de ondervraagden niet hoe het klimaat een bedreiging kan zijn. En wat het dan bedreigt. Maar hoe dan ook hebben ze het antwoord fout. Stom.
Jawel, natuurlijk is informatie nodig voor beleid. Maar informatie geeft een beperkt beeld van de werkelijkheid – en voert ons er soms van weg. Als ik in de wandelgangen hoor wie nu allemaal slim en intelligent lopen te doen met data zonder een flauw benul te hebben van de werking ervan, rijzen me de haren te berge. Voor een op feiten gebaseerd wereldbeeld is het niet belangrijk slim over te komen. Het is belangrijker voorzichtig te zijn, nederig, zorgzaam. Geïnteresseerd.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren