We stemmen in Nederland graag via volmacht. Het systeem is veelbesproken nu Gorinchem opnieuw naar de stembus gaat na mogelijke stemfraude. Een unieke situatie. Want hoewel stemmen via volmacht kwetsbaar is, zorgt het nooit voor grote problemen.
De burgemeester van Gorinchem deed vorige week aangifte vanwege stemfraude. Bij een van de stembureaus zou een kandidaat vijf keer zijn langsgekomen met een of twee andere personen die meerdere volmachten bij zich hadden. Op een ander stembureau werden soortgelijke situaties gezien. Maandag werd besloten dat de verkiezingen opnieuw moeten.
Het is de eerste keer dat dat gebeurt vanwege vermoede van fraude met volmachten. Herstemmingen zijn sowieso zeldzaam. De Kiesraad kon op navraag van NU.nl maar twee voorbeelden vinden. In 1982 gebeurde het op Vlieland, nadat partijen elkaar ervan hadden beschuldigd verkeerd te tellen. En in 1990 was in Wormerland een gedeeltelijke herstemming, omdat stemmers door een verkeerde adresvermelding mogelijk de weg naar het stemlokaal niet hadden kunnen vinden.
De herstemming in Gorinchem roept vragen op over de veiligheid van volmachten. Ze zijn in Nederland enorm populair. Een op de tien kiezers heeft bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen via een volmacht gestemd, blijkt uit analyse van de NOS. Het is al vaker geconstateerd dat er in Nederland veel gebruik van wordt gemaakt, zegt politicoloog Rick van Well tegen NU.nl.
Nederland is daar een uitzondering in. Als volmachten in andere landen al een optie zijn, wordt het stemmers minder makkelijk gemaakt die te gebruiken. "Eisen kunnen zijn dat een familielid voor je moet stemmen, of dat je maximaal één volmacht mag uitbrengen. Omdat het hier vrij makkelijk is, wordt het veel gebruikt", zegt Van Well.
Volmachten zijn vrij kwetsbaar, zien experts. Het grootste nadeel is dat je als kiezer niet weet wat de gemachtigde voor jou stemt. "Er is ook geen enkele manier om na te gaan hoe er gestemd is", zegt Van Well.
Daarnaast bleek bij een kiezersonderzoek in 2018 dat in een derde van de gevallen geen steminstructie is meegegeven aan de gemachtigde. "De kiezer liet de gemachtigde vrij om een keuze te maken. Een substantieel deel van de kiezers heeft dan twee stemmen."
Maar hoogleraar democratie Menno Hurenkamp vindt die kwetsbaarheid niet zo erg. "Zo maak je het toch mogelijk dat mensen meedoen aan de verkiezingen." En dat vinden beleidsmakers nodig. De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen is namelijk erg laag. Landelijk lag het gemiddelde dit jaar op 53,7 procent. Schaf je volmachten af, dan is de opkomst nog lager.
"Dat is vanuit democratisch oogpunt zeer onwenselijk", zegt Van Well. Hurenkamp: "Het zou ook ondemocratisch zijn om geen volmachten te hebben. Mensen die ziek zijn, niet naar het stembureau kunnen of in het buitenland zijn, moeten in staat zijn om te stemmen."
Er zijn vaker incidenten geweest met het ronselen van volmachten. De Roermondse politicus Jos van Rey is daar nog voor veroordeeld. Maar het zijn uitzonderingen op de regel. "Bij elke verkiezing is er wel een voorbeeld, maar het is de eerste keer dat het leidt tot zulke gevolgen", zegt Van Well over de herstemming in Gorinchem.
"Er bestaat geen 100 procent waterdicht systeem, dat kan niet", zegt Hurenkamp. "Ik denk dat het voor onze democratie vooral belangrijk is dat we zien dat er weinig gefraudeerd wordt en dat we dit fraude-incident niet te groot moeten maken. Het gaat om kleine aantallen, Het is allemaal niet goed, maar het valt in het niet bij alles dat goed gaat. Het is cruciaal dat we daarnaar blijven kijken."
De gemeente Gorinchem heeft nog niet besloten wanneer de herstemming is. Een woordvoerder zegt tegen NU.nl dat er in de loop van de week "witte rook" zal zijn. De verkiezingen moeten binnen dertig dagen plaatsvinden en aan een set eisen voldoen. Daarnaast wil de gemeente natuurlijk niet opnieuw stemfraude. Het is nog onduidelijk welke maatregelen worden getroffen. "Daar zijn nog geen concrete plannen voor."
Hoogleraar Hurenkamp vraagt zich af of Gorinchem goed doet aan de keuze om opnieuw verkiezingen te organiseren. "Vermoedelijk zal er een lagere opkomst zijn, want grote kans dat mensen geen zin meer hebben. Dan krijg je een raad met nog minder draagvlak", stelt hij. "Ik snap de keuze, het is begrijpelijk, maar het is best wel een gok."
Source: Nu.nl algemeen