Soevereinen Na een klopjacht van zeven maanden kwam een voortvluchtige ‘soevereine burger’ in Australië om bij een confrontatie met de politie. De soevereine beweging heeft er een lange geschiedenis en is sinds corona sterk in opmars. „Er zitten veel kwetsbare mensen bij”.
Tholongolong, op het Australische platteland, waar 'soeverein' Dezi Freeman maandag omkwam bij een urenlange confrontatie met de politie.
Hij was de meest gezochte man van Australië. Dezi Freeman, een zelfbenoemde soevereine burger, schoot in augustus twee politieagenten dood en sloeg vervolgens op de vlucht. Aan de grootste politiezoektocht in de recente Australische geschiedenis kwam maandag een dramatisch einde.
Na ruim zeven maanden werd de 56-jarige Freeman, wiens echte naam Desmond Filby is, gevonden op een afgelegen landgoed in de Australische deelstaat Victoria, waar hij zich verschool in een omgebouwde zeecontainer. Drie uur lang probeerde de politie hem te overtuigen zich over te geven. Uiteindelijk kwam hij naar buiten, gewapend met het geweer van de door hem gedode politieagenten. Tijdens het vuurgevecht dat volgde, kwam hij om het leven.
„Als voormalig politieonderhandelaar durf ik met zekerheid te zeggen dat hij zich nooit zou hebben overgegeven aan de politie”, zegt Vincent Hurley, criminoloog aan de Macquarie Universiteit. Ruim 26 jaar vervulde hij verschillende rollen bij de Australische politie, van onderhandelaar tot rechercheur. „Er zijn zeven fundamentele drijfveren voor misdaad: lust, hebzucht, egoïsme, woede, wraak, vermaak en ideologie. Die laatste, dat is de moeilijkste categorie mensen om mee te onderhandelen”, zegt Hurley aan de telefoon. „Zijn hele leven heeft Freeman zich verzet tegen de staat. Als hij zich zou overgeven, zou het een teken zijn aan andere soevereine burgers dat de autoriteiten hebben gewonnen.”
Freeman was aanhanger van de zogeheten soevereine beweging, die de legitimiteit van de overheid in twijfel trekt. Soevereinen geloven dat ze niet gebonden zijn aan de wet- en regelgeving van het land waar ze wonen.
De beweging heeft in Australië een lange geschiedenis. De voormalige Britse strafkolonie kent veel voorbeelden van mensen die zich niet naar de heersende orde voegen. De beroemdste was Ned Kelly, de negentiende-eeuwse ‘Australische Robin Hood’ die gewapend verzet pleegde tegen sociale ongelijkheid en het koloniale bestuur. Zijn bende overviel banken en schrok er niet voor terug politieagenten te doden. Uiteindelijk werd Kelly gepakt en in 1880 opgehangen. De plek van zijn laatste confrontatie met de politie is nog een pelgrimsoord voor veel Australiërs.
‘Prins Leonard’ en zijn vrouw op hun tronen op hun boerenland in 1998.
In de jaren zeventig was er de opmerkelijke zaak van graanboer Leonard Casley, die het niet eens was met de strenge graanquota van de lokale overheid. Hij besloot zijn eigen ‘micronatie’ uit te roepen en gaf zichzelf de titel Prins Leonard. „Prins Leonard was een bijzonder excentriek figuur, niet zozeer gevaarlijk”, zegt criminoloog Keiran Hardy, die aan de Griffith Universiteit onderzoek doet naar soevereinen. De huidige soevereine beweging is volgens hem minder vriendelijk. „Het is een soort vrijheidsbeweging die tegelijk met een afkalving van de democratie is opgekomen.”
Hoewel schattingen van hun aantallen uiteen lopen – volgens Hurley waren er in 2023 zo’n tweeduizend – zijn deskundigen het erover eens dat sinds corona een groeiende groep Australiërs zich soevereine burgers noemt.
Hardy benadrukt dat de meesten ongevaarlijk zijn. Hij vermoedt dat een deel van de aanhangers tijdens de pandemie in een online fuik van desinformatie terecht is gekomen. „Ik wil ze niet allemaal als slachtoffer afschilderen, maar er zitten veel kwetsbare mensen bij. Mensen die moeite hebben met het betalen van hun hypotheek, die tijdens corona hun baan verloren. Vervolgens vonden ze online iemand die hen vertelde dat ze geen belasting of hypotheek hoeven te betalen, omdat de staat onrechtmatig is.”
Bij een anti-immigratieprotest in Adelaide droegen sommige demonstranten afgelopen augustus portretten mee van Dezi Freeman.
Afgelopen maanden is het anti-overheidssentiment in Australië zichtbaarder geworden. Tijdens demonstraties tegen ‘massa-immigratie’ droegen sommige betogers borden mee met Freemans gezicht, of de tekst ‘Free Man’. Aan deze protesten deden veel neonazi’s mee. Volgens Hurley zijn er veel dwarsverbanden met extreemrechtse bewegingen. Soevereinen, neonazi’s en complotdenkers vinden elkaar in een diepgeworteld wantrouwen tegen de overheid, de media, ‘het systeem’.
Freeman had regelmatig aanvaringen met de autoriteiten, en deelde zijn overtuigingen op sociale media. Hij noemde de politie „terroristisch tuig”, probeerde ooit een rechter te arresteren en diende in 2021 een klacht in tegen de toenmalige deelstaatpremier van Victoria wegens ‘hoogverraad’.
In augustus vorig jaar klopten tien agenten bij hem aan voor een onderzoek naar een seksueel misdrijf. Hij woonde met zijn gezin in een oude bus in Porepunkah, een afgelegen dorpje in de zuidoostelijke deelstaat Victoria. Freeman opende het vuur en doodde twee politieagenten. Een derde agent raakte zwaargewond.
Vervolgens verdween hij in de wildernis en bleef, ondanks een klopjacht en een beloning van 1 miljoen Australische dollar (ongeveer 600.000 euro) voor de gouden tip, 216 dagen lang spoorloos. Het is onduidelijk hoe hij in de wildernis heeft kunnen overleven. De politie onderzoekt of hij hulp heeft gehad.
Sinds het incident met Freeman gaan de autoriteiten vaker de confrontatie aan met soevereinen. Zo besloot de politie in West-Australië vuurwapens van vermoedelijke soevereinen in beslag te nemen, ook als zij een vergunning hadden.
Hardy vreest een averechts effect. „Deze groep voelt zich al vervolgd en buitengesloten, en nu pak je iets van ze af wat belangrijk voor ze is. Dat sterkt hen juist in de overtuiging dat de staat niet te vertrouwen is.”
Ook Hurley vermoedt dat de geest voorlopig niet terug in de fles te krijgen is. „Al deze aandacht voor Freeman kan er juist voor zorgen dat meer mensen zich bij die beweging aansluiten.” Alleen al dat Freeman de politie zeven maanden lang te slim af is geweest, kan volgens hem anderen inspireren. „Het risico is dat hij nu een soort martelaar wordt”, waarschuwt Hurley. „Hij heeft de samenleving de middelvinger gegeven: ‘ze krijgen me nooit levend te pakken’.”