Beeldende kunst Rijksmuseum Huis van het Boek toont tachtig apocalyptische en soms ook hoopvolle voorstellingen van middeleeuwse boekverluchters en hedendaagse kunstenaars.
De getoonde boeken op de expositie ‘Apocalyps’ komen uit de eigen collectie van het Huis van het Boek.
Apocalyps, vrees en hoop. T/m 6/9, Rijksmuseum Huis van het Boek, Den Haag. Info: www.huisvanhetboek.nl
De wereld staat in brand, zo valt alom te horen. Oorlogen, politieke en economische instabiliteit, klimaatverandering en natuurrampen leiden in deze tijd allicht tot een gevoel van onzekerheid over of zelfs angst voor de toekomst. Oude bijbelse thema’s van Armageddon en Apocalyps (eindstrijd en eindtijd), altijd al verbonden aan een angstaanjagend wereldbeeld, zijn weer actueel. Soms bepalen ze ook de onderwerpen en de vormentaal van de artistieke verwerking van opvattingen over de toekomst. De verrassende expositie Apocalyps in het Huis van het Boek toont er voorbeelden van in zo’n tachtig boeken, tekeningen en sculpturen, van de middeleeuwen tot het heden.
Een brug tussen oud en nieuw slaat de Britse kunstenaar Rory Pilgrim (1988). Met olieverf, maar ook materialen als nagellak en body-glitter die verwijzen naar de schittering van bladgoud in middeleeuwse boekverluchtingen, schildert hij kleine panelen met landschappen van de klimaatcrisis – moderne parallellen van oude illustraties van apocalyptische teksten die ook al visioenen bevatten van aardbevingen, opwarming van de aarde en verdroging van rivieren. Van Carolein Smit (1960) is een grote blauwe wand te zien waartegen witte keramische vormen afsteken van onder meer schedels en skeletten van mens en dier. Een van de deelnemers aan de dodendans is niet alleen voorzien van zwaarden maar – overgebracht naar de moderne tijd – hij draagt ook revolvers en patroongordels.
Minder duidelijk wordt in de expositie of, en zo ja hoe, zulke hedendaagse uitbeeldingen ook inhoudelijk aansluiten bij eeuwenoude religieuze opvattingen. Het einde der tijden is in het christendom immers een belangrijk, en niet alleen vreeswekkend, gegeven. Ooit, op een ongewis moment in de toekomst, zal Jezus terugkeren op aarde, waarna er een einde komt aan de concepten van plaats en tijd zoals wij die kennen. In het Hemels Jeruzalem dat daarvoor in de plaats komt, heersen vrede en recht, en verdwijnen menselijke zorgen. Maar die hoopvolle boodschap gaat wel gepaard met heel wat minder aanlokkelijke gebeurtenissen. Ze zijn profetisch beschreven door de evangelist Johannes, een trouwe apostel van Jezus. Hij kreeg er op zijn oude dag op eiland Patmos visioenen van die hij opschreef in de Openbaringen, later het magistrale sluitstuk van de christelijke Bijbel.
Johannes’ tekst staat ook bekend onder de oorspronkelijke Griekse titel ‘Apocalyps’, en de angstaanjagende associaties die het spraakgebruik met de term verbindt, maakt het boek ten volle waar. Niet alleen kan de aankondiging van het Laatste Oordeel drukken op het gemoed van een gelovige met twijfels aan de eigen rechtschapenheid. Maar vooral zorgwekkend zijn de taferelen die daar nog aan vooraf gaan. Zo zaaien de vier befaamde ‘ruiters van de Apocalyps’ dood en verderf, en kondigen zeven engelen evenzoveel plagen aan die de wereld zullen treffen met onder meer vuur, sprinkhanen en de zee die verandert in bloed.
De aanschouwelijke beschrijvingen ervan hebben zich altijd bij uitstek geleend voor gedetailleerde weergaven in beeldende kunst. Zo toont de expositie enkele tientallen boeken uit de late middeleeuwen met bijvoorbeeld voorstellingen van de strijd tussen de aartsengel Michaël en de duivel, en van mensen die zich op hun sterfbed zo goed mogelijk voorbereiden op het oordeel dat hen ooit te wachten staat. Een mooie bladvullende schildering in een 15de-eeuws gebedenboek uit Brugge onderstreept de ernst van de zaak: onder de oordelende Christus, zwevend in de hemel en omringd door bazuinende engelen, zijn kleine vakjes in het gras te zien met ieder een wit doodshoofdje erin; ze verwijzen naar de overtuiging dat de graven op de „jongste dag” zullen openbreken zodat er ook over de reeds overledenen kan worden geoordeeld.
Alle getoonde boeken komen uit de eigen collectie van het museum. Het is te prijzen dat daarmee soms zelden getoonde werken voor het voetlicht komen, maar deze keuze brengt ook beperkingen met zich mee. Zo vormt een boek- en kunsthistorisch hoogtepunt in de expositie de Rijmbijbel van Jacob van Maerlandt uit 1332. Het handschrift ligt echter niet open bij het einde der tijden, maar bij het begin ervan, de prachtig geïllustreerde Schepping van hemel en aarde uit het allereerste bijbelboek Genesis. Moderne kunstenaars richten zich juist op de destructieve thematiek: een prentenboek uit 1980 illustreert de totale vernietiging door de atoombomaanval op Hiroshima in 1945, en een installatie door Susanne Khalil Yusef (1984) stelt de meedogenloze verwoesting van Gaza aan de orde.
In zulke inktzwarte onderwerpen lijkt geen plaats voor de uiteindelijk hoopvolle boodschap van de bijbelse Apocalyps. Toch is er een uitzondering, in een werk van Lana Mesic (1987). Een grote foto van haar hand toont, tegen een gele studioachtergrond, een rijzige Afrikaanse vrouw in een oranje jurk en een kleinere man in een te groot colbert die een begin maken elkaar te omhelzen. Het tafereel verwijst naar de brute genocide tijdens de burgeroorlog in Rwanda in 1994, waar de ene bevolkingsgroep in korte tijd 800.000 leden van de andere vermoordde. Maar hier gaat het niet in de eerste plaats om het herbeleven van het bloedvergieten. Twintig jaar na dato heeft Mesic leden uit de groep van slachtoffers verbonden aan die uit de groep van schuldigen. Fainah and Camille legt daarmee op een aangrijpende manier het schuldbesef van de een vast, en de vergeving door de ander.
‘Fainah and Camille’ van Lana Mesic op de tentoonstelling ‘Apocalyps’.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden