Cultuur, onderwijs, wetenschap en media zijn de randvoorwaarden die een democratie nodig heeft om te kunnen blijven functioneren. Daarmee kun je ook een bijdrage leveren aan vrijheid en welzijn wereldwijd.
We leven in tijden van vernietiging. Bij de oorlogen in onder andere Oekraïne, Gaza en Soedan voegt zich nu een nieuw gewelddadig conflict: de regering-Trump wilde een einde maken aan de Iraanse dictatuur. Een nieuwe geweldspiraal, met vele burgerslachtoffers en verwoeste leefomgevingen, lijkt voorlopig het gevolg van de aanvallen op Iran.
En ook buiten de brandhaarden gaat steeds meer kapot. Democratie staat wereldwijd onder druk. Onderling vertrouwen slinkt. Dialoog maakt plaats voor confrontatie. De harde krachten die vrije samenlevingen wereldwijd bedreigen, zijn talrijk en lijken soms overweldigend. De vraag is wat tegenwicht kan bieden aan deze dynamiek van afbraak.
Over de auteurs
Kathleen Ferrier is voorzitter van de Nederlandse Unesco-commissie. Casper Thomas is lid van de Nederlandse Unesco-commissie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
In de vorige eeuw stond de wereld ook voor deze vraag. Op de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog moest toen een nieuwe orde worden gebouwd – letterlijk, maar ook in figuurlijke zin. Behalve materiële vernietiging was culturele en morele uitputting het resultaat van dictatuur en oorlog. Oorlog begint niet met wapens, maar met ideeën. Met dat uitgangspunt werd tachtig jaar geleden de United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Unesco) opgericht, om te bouwen aan vrede via cultuur, onderwijs, wetenschap en media.
‘Zachte krachten’, zo noemen we dit viertal vaak. Maar is die term wel gepast? Wat is er zacht aan de duizenden bezoekers die ons culturele erfgoed jaarlijks trekt? Of aan kinderen die kennis en vaardigheden opdoen waarmee ze de huidige tijd aankunnen? ‘Zacht’ is evenmin een typering die past bij wetenschappelijk onderzoek dat leidt tot baanbrekende innovaties en economische ontwikkeling. Een goed functionerende pers is een waakhond die macht ter verantwoording roept en onrecht blootlegt.
Zo diep gezonken als in 1945 is de wereld nog niet. Maar de orde die sindsdien is opgebouwd, glipt ons steeds meer door de vingers. Er is, kortom, een noodzaak voor een nieuwe opbouw om te voorkomen dat de eerste helft van de eenentwintigste eeuw net zo duister eindigt als die van de twintigste. Dat vraagt een houding die steeds zeldzamer begint te worden bij burgers en politiek: verzoenend in plaats van conflictueus en solidair in plaats van individualistisch. Deze weinig tastbare waarden laten zich niet afdwingen met retoriek en vergezichten, maar komen voort uit dagelijks handelen.
Die praktijk bestaat gelukkig: er zijn talloze maatschappelijke initiatieven die inzetten op verbinding. Iedereen die werkt in de cultuursector, het onderwijs of de media, betaald of vrijwillig, draagt op eigen wijze bij aan een vreedzame samenleving. Het is aan deze groep om juist nu haar stem te laten horen. En aan politiek en samenleving om daar aandachtig naar te luisteren.
In tijden waarin mondiale instituties onder druk staan en tegenstellingen verscherpen, vormt ook Unesco een tegenkracht: een wereldomspannend instituut dat zich inzet voor wat mensen verbindt en de vernietiging tegengaat.
Een voorbeeld uit het erfgoedveld is het planetarium dat in 1781 werd gebouwd door Eise Eisinga in Franeker. In 2023 werd dit museum toegevoegd aan de Unesco-
werelderfgoedlijst. Eisinga wilde begrijpen hoe planeten zich langs het firmament bewegen en bouwde daartoe een schaalmodel dat al eeuwenlang bekijks trekt. Het lijkt een hele denkstap: van een 18de-eeuwse nabootsing van het zonnestelsel naar de strijd tegen donkere krachten in deze tijd, maar dat is hoe het werkt: wie verwoesting wil voorkomen, moet laten zien dat behouden kán. Wie nieuwsgierigheid en openheid wil bevorderen, moet tastbare voorbeelden daarvan laten zien.
Inmiddels is die opdracht ook verbonden met de grote opdracht voor samenlevingen als de Nederlandse: hoe de democratie overeind houden in autoritaire tijden. De democratie moet ‘weerbaar’ worden, zo klinkt het dan vaak. Bij die term gaat het al snel over de rechtsstaat en het parlement. Maar een weerbare democratie vraagt ook een samenleving die verbonden is en waar mensen in dialoog gaan. En wat mensen verbindt leeft in de verhalen die we delen, de kennis die we doorgeven en de informatie die we delen in het besef dat elke vorm van cultuur ertoe doet.
Wat daarbij komt is de context van een schuivende wereldorde. Met het aantreden van Trump gaven de Verenigde Staten hun aandeel op in het bevorderen van cultuur, onderwijs, wetenschap en media. Het land trok zich terug uit allerlei internationale samenwerkingsverbanden, waaronder Unesco. Dat maakt de verantwoordelijkheid die rust op de andere delen van de wereld om verdere afbraak te voorkomen des te groter.
In Nederland is nu een nieuw kabinet aangetreden. Ook deze nieuwe equipe treft de culturele kaalslag, het beknelde onderwijs en het aangetaste mediaklimaat die Nederland al enige tijd kenmerken. Het keren van deze trend zou net zo veel prioriteit moeten hebben als ‘harde’ doelen als veiligheid, verduurzaming en economische vooruitgang. Cultuur, onderwijs, wetenschap en media zijn de randvoorwaarden die een democratie nodig heeft om te kunnen blijven functioneren, en daarmee een bijdrage te kunnen leveren aan vrijheid en welzijn wereldwijd.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant