De gemeenteraad van Gorinchem heeft maandagavond besloten dat er volledig nieuwe verkiezingen moeten komen, nadat signalen van mogelijke fraude met volmachten waren ontstaan. Dat is uitzonderlijk: voor zover bekend is in Nederland niet eerder een herstemming uitgeschreven vanwege vermoedens van verkiezingsfraude.
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
Burgemeester Reinie Melissant-Briene (CDA) sprak bij aanvang van de vergadering maandagavond van een ingrijpend moment. ‘Vandaag neemt u misschien wel het belangrijkste besluit uit uw hele raadsperiode’, zei ze op plechtige toon tegen de raadsleden. ‘De wet verplicht ons om nu een oordeel te vellen.’
Na een beladen debat dat tot na middernacht duurde, viel het besluit met het kleinst mogelijke verschil: dertien raadsleden stemden voor nieuwe verkiezingen, twaalf tegen. Stadsbelang Gorinchem, de VVD, ChristenUnie-SGP, Gorcum Actief en de SP gaven de doorslag. Voor Democraten Gorinchem, dat met zeven zetels als grootste uit de verkiezingen kwam en tegen een herstemming was, is het een bittere uitkomst.
De kwestie hield de vestingstad met bijna veertigduizend inwoners al dagen in zijn greep. In een volle raadszaal, met veel pers en inwoners op de tribune, hangt maandagavond een licht ongemakkelijke sfeer: ook de mogelijke fraudeur zit gewoon op zijn raadszetel. In de aanloop naar het debat werden verschillende politici op sociale media en in het openbaar fel verbaal aangevallen.
De signalen van verkiezingsfraude rezen kort na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. Medewerkers van een stembureau in wijkcentrum Rozenobel meldden dat een lokale kandidaat daar herhaaldelijk verscheen met kiezers die meerdere volmachten bij zich hadden. In dat stembureau werden 135 van de 650 stemmen via een volmacht uitgebracht, en dat is relatief veel. De manier waarop deze volmachten waren aangeleverd, wekte ook argwaan; ze waren op identieke wijze voorbereid met telkens twee stempassen, een kopie van het paspoort en een paperclip.
Om welke kandidaat dat gaat, is niet duidelijk. Het ronselen van kiezers voor volmachten is strafbaar en kan leiden tot een celstraf van zes maanden en een boete van duizenden euro’s. Hoewel dergelijke fraude vaker voorkomt – na de raadsverkiezingen van 2022 werd in drie plaatsen aangifte gedaan – leidde dat niet eerder tot het overdoen van verkiezingen.
In Gorinchem gaan geruchten rond dat de stemfraude mogelijk groter is en niet beperkt is gebleven tot één kandidaat. Bij burgemeester Melissant-Briene kwamen zeker tien meldingen binnen van onregelmatigheden, bij meerdere stembureaus. Volgens haar zijn bewoners onder druk gezet om een volmacht te geven. Al vóór de verkiezingen had zij signalen ontvangen dat het proces mogelijk niet zuiver zou verlopen. Zij deed aangifte van vier strafbare feiten; de politie en het Openbaar Ministerie onderzoeken de zaak.
De gemeenteraad kon de uitkomsten daarvan niet afwachten. Omdat op 1 april een nieuwe raad wordt geïnstalleerd, moest uiterlijk dinsdag een besluit worden genomen. De Kiesraad had de uitslag formeel goedgekeurd, maar de gemeenteraad heeft uiteindelijk het laatste woord.
‘Een duivels dilemma’, noemde Paulien de Groot van PvdA Gorcum het maandagavond. ‘Voordat we de ernst van de zaak of de vermoedens weten, moeten wij hier al een oordeel vellen.’ De Kiesraad had eerder al benadrukt dat een herstemming een ingrijpend en uitzonderlijk middel is.
Met een ongewisse uitkomst bovendien. Expert in de lokale democratie John Bijl (Periklesinstituut) wees er in aanloop naar de raadsvergadering op dat een herstemming geen ‘resetknop’ is: de opkomst en dynamiek zullen anders zijn, waardoor het allerminst zeker is dat de uitslag een beter beeld geeft van de wil van de kiezer.
Johan Klein, fractievoorzitter van Stadsbelang Gorinchem, sprak maandagavond in de raadszaal van een ‘historisch besluit’ dat de gemeenteraad moet nemen. Een besluit dat eigenlijk een te zware last is voor wat hij zelf ‘de hobbyisten van Gorinchem’ noemt. Zo omschreef hij zichzelf en zijn mede-gemeenteraadsleden, die dit werk ook maar parttime doen.
Uiteindelijk woog maandagavond voor een meerderheid van de raadsleden het belang van het vertrouwen in de lokale democratie het zwaarst, en daarmee een eerlijke procedure. ‘Wij kunnen zo geen zuiver mandaat aan de nieuwe raad meegeven’, zei Johan Klein. ‘Wij kunnen niet achter een verkiezingsuitslag staan waar een zweem van twijfel rondom bestaat’, verwoordde Therese van ’t Westende-Bijl van de VVD het dominante sentiment.
Mocht een raadslid later worden veroordeeld, kan hij vreemd genoeg wel gewoon zitting nemen in de gemeenteraad. Er is geen wet die dat verbiedt. Reden voor de gemeenteraad om unaniem een motie aan te nemen om raadsleden uit de fractie te zetten bij een veroordeling voor stemfraude.
Burgemeester Melissant-Briene, die maandagavond toezag op een respectvolle toon in het debat, heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken afgelopen week gevraagd nog eens kritisch te kijken naar het stemmen met volmacht. ‘Wat er de afgelopen week in Gorinchem is gebeurd wens ik geen enkele gemeente toe.’ In Nederland mag een kiezer maximaal twee volmachten uitbrengen, daarvoor volstaan een handtekening en een kopie van een identiteitsbewijs.
Dat maakt de drempel laag om een stem uit te brengen, maar de Kiesraad en internationale waarnemers wezen eerder al op de kwetsbaarheid van deze regeling. ‘We hebben in essentie een goed systeem, maar op één onderdeel kan het beter’, is de mening van de burgemeester.
Binnen dertig dagen mogen de inwoners van Gorinchem opnieuw naar de stembus. ‘Dit was een emotionele avond’, besluit de burgemeester om half één ‘s nachts. ‘En een besluit met belangrijke gevolgen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant