Bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen stemde één op de tien kiezers via een volmacht. Hoewel we in Nederland niet beter weten, komt dit nergens anders in een democratie voor. Internationale waarnemers luiden al jaren de alarmbel over deze wijze om je stem uit te brengen.
Wat is stemmen per volmacht?
Stemmen per volmacht betekent dat een kiezer iemand anders machtigt om namens hem of haar te stemmen. Officieel is de regeling bedoeld voor mensen die niet in staat zijn zelf naar het stembureau te gaan. In de praktijk gebruiken veel Nederlanders de volmacht puur voor het gemak.
Hoge concentraties op individuele stembureaus
Uit data-analyse van de NOS blijkt dat het aandeel volmachtstemmen op sommige stembureaus extreem hoog oploopt. In de Haagse Schilderswijk, bij buurthuis Sam Sam, werd meer dan een derde van alle stemmen via volmacht uitgebracht. Van de 450 binnengekomen kiezers werden ruim 700 stemmen geregistreerd. De dertien stembureaus met de hoogste percentages volmachten staan allemaal in Den Haag. Ook in Bergen op Zoom, Rotterdam en Gorinchem ging bij meerdere stembureaus een kwart of meer van de stemmen via volmacht.
Fraude en misbruik
Het systeem staat opnieuw ter discussie na aangifte van verkiezingsfraude door de burgemeester van Gorinchem. Kiezers zouden thuis en telefonisch onder druk zijn gezet om hun stempas af te geven. Eerder werd de Roermondse politicus Jos van Rey al veroordeeld voor het ronselen van volmachten.
Sinds 1 januari 2025 zijn de regels aangescherpt: ronselen is sneller strafbaar en de straffen zijn hoger. Toch blijven structurele problemen bestaan. Jurist Edward Brüheim concludeerde in 2023 dat er nog steeds gevaar bestaat dat iemand anders stemt dan afgesproken, of dat kiezers door een partner of ouder worden gedwongen hun volmacht af te geven.
Internationale kritiek
Verkiezingswaarnemers van de OVSE waarschuwen al decennialang voor het "buitenproportionele gebruik" van volmachten in Nederland. Volgens de organisatie staat dit op gespannen voet met het stemgeheim en het principe van één stem per persoon. Hoewel een handvol andere democratieën volmachten toestaan, komt het nergens zo vaak voor als in Nederland.
Ter illustratie: in Vlaanderen was een aandeel van 7 procent volmachtstemmen in 2024 al reden voor landelijk nieuws. In Nederland is dat percentage het landelijke gemiddelde in rustige gemeenten.
Regionale verschillen zijn groot
Het gebruik van volmachten verschilt sterk per gemeente. In Urk stemt ruim 20 procent per volmacht, terwijl dat in de gemeente Groningen slechts 7 procent is. Volgens de OVSE komen de hoogste percentages voor in christelijke gemeenschappen zoals Urk en Volendam, en in wijken met een grote migratieachtergrond.
Afschaffen is geen oplossing
Volledig afschaffen van het volmachtsysteem is volgens experts ook geen goed idee. "Dat gaat ook kiezers kosten", zegt directeur John Bijl van het Periklesinstituut. In steden als Rotterdam is de opkomst al laag, rond de 40 procent. Een verdere daling zou de democratische legitimiteit verder onder druk zetten.
Toch blijft het systeem een kwetsbaar punt. "Je weet nooit zeker onder welke omstandigheden iemand zijn stempas heeft afgestaan", aldus Bijl. "Het zal altijd een zwakte in ons verkiezingsproces blijven."
Dit nieuwsbericht is gebaseerd op een data-analyse van de NOS van de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen, op basis van OSV-bestanden die gemeenten na afloop publiceren.
Stemmen met een volmacht bij gemeenteraadsverkiezingen (@Gemini-AI-impressie)
Source: Fok frontpage