Aanval op afkickkliniek Al bijna tien jaar worden verslaafde Afghanen behandeld op een voormalige Amerikaanse basis in Kabul. Pakistan viel het complex op 16 maart aan, met veel burgerdoden tot gevolg. Hun verklaring: we hebben militaire installaties en een munitiedepot vernietigd. Klopt dat?
Een slaapzaal van de afkickkliniek voor drugsverslaafden bij Kabul in 2023, de kliniek is gebombardeerd op 16 maart 2026.
In een schokkerige video verschijnen twee bedden in beeld. Ze zijn omvergeblazen, de muren eromheen zwartgeblakerd. De dekens smeulen. „Hier sliepen mijn collega’s”, zegt een stem op de achtergrond. „Deze schade is niet zo erg, verderop kwam de explosie harder binnen.” De 34-jarige Meywand Hoshmand werkte tien jaar als psychosociaal begeleider bij een afkickkliniek voor drugsverslaafden in het oosten van Kabul. Op dinsdag 17 maart kan hij zijn patiënten niet meer helpen, maar enkel toekijken wat er van zijn kliniek en diens patiënten is overgebleven, uren na een Pakistaanse luchtaanval. En dat is zeer weinig.
Compilatie van beelden die de arts Meywand Hoshmand maakte na de aanval op de Omid-kliniek waar verslaafden werden opgevangen .
Terwijl Hoshmand tussen de wrakstukken van zijn kliniek loopt en alles vastlegt, plaatst de Pakistaanse minister van Informatie, Attaullah Tarar, op X een video van wat zich de avond daarvoor heeft afgespeeld. Daarin is te zien hoe vanuit de lucht een vizier op een groot gebouw wordt gericht en een projectiel afvuurt. „Succesvolle aanvallen op militaire installaties van Kabul”, noemt Tarar het. Maar volgens de Afghaanse Taliban-regering zijn ruim vierhonderd onschuldige burgers gedood en was er geen militaire activiteit.
Bombardeerde Pakistan inderdaad een verslavingskliniek of ging het om een militaire basis van de Taliban? NRC analyseerde satellietfoto’s en beelden van het terrein door de jaren heen, achterhaalde de locatie van de getroffen gebouwen en sprak experts en ooggetuigen.
Op maandagavond 16 maart komt Hoshmand thuis van zijn bezoek aan de moskee – hij heeft er thee gedronken met zijn familie om de dorst te lessen na het vasten. „We zagen onderweg Pakistaanse gevechtsvliegtuigen patrouilleren boven Kabul, dat maakte ons ongerust”, zegt hij in een WhatsApp-gesprek met NRC.
Hij probeert op Facebook bij te houden welke plekken worden aangevallen, als hij iets na negen uur ’s avonds een bericht ontvangt van zijn collega: hun kliniek is gebombardeerd. Hoshmand rent direct naar buiten. „Ik zag voor me hoe de kliniek er zou uitzien: ons terrein bezaaid met lichamen van onze patiënten en collega’s.”
De slaapzalen van de patiënten, de kamers van de bewakers en het hoofdgebouw van de kliniek zijn gebombardeerd, is te zien op satellietbeeld. „Op het moment van de aanval waren er 1.160 patiënten, 4 bewakers en 36 vrijwilligers aanwezig”, vertelt de arts. „Mensen waren verbrand, verpletterd door omgeblazen muren of daken of geraakt door rondvliegende scherven.”
Satellietbeelden van het gebied waar tot 2014 de Amerikaanse militaire basis Camp Phoenix was gevestigd. Het beeld links is van 13 maart, het beeld rechts van 20 maart. De Pakistaanse aanval was op 16 maart . De woon- en behandelgebouwen van de Omid-kliniek zijn op het laatste beeld verwoest. De boogvormige loodsen waar volgens Amu-tv mogelijk drones waren opgeslagen, zijn ongehavend gebleven.
Hoeveel mensen precies bij de aanval zijn gedood, is onduidelijk. Waar de Taliban en dokter Hoshmand het over zeker 411 doden hebben, heeft de lokale VN-missie tot nu toe 143 doden geteld. NRC analyseerde beeldmateriaal van arts Hoshmand, lokale fotograaf Samiullah Popal en online geplaatste beelden van ooggetuigen. Op de locatie van het bombardement waren zeker tientallen lichamen te zien, daarnaast zijn op beelden van een begrafenis voor ongeïdentificeerde slachtoffers zestig kisten te tellen. Deze slachtoffers waren zodanig verbrand dat ze niet meer herkenbaar waren. Van anderen werden enkel een paar lichaamsdelen gevonden. Voor hen zijn aparte begrafenissen geregeld. „Om ze te identificeren is geavanceerd dna-onderzoek nodig”, zegt Hoshmand. „Dat hebben we niet in Afghanistan.”
De gezondheidszorg in Afghanistan is, zeker na de uittocht van medisch personeel na de machtsovername door de Taliban in 2021, zeer fragiel. Het land kampt met een van de meest verslaafde bevolkingen ter wereld: Afghanistan was jarenlang de grootste producent en exporteur van opium.
Deze verslaafden zijn een groot probleem voor de Taliban – die altijd miljarden verdienden aan de handel in opium. Drugsgebruik is ten strengste verboden onder hun regime. En dus dwingt de Taliban-regering gebruikers af te kicken: junks worden opgepakt, kaalgeschoren en gedwongen opgenomen in klinieken.
Eén van die klinieken is kamp Omid, waar Hoshmand sinds de oprichting in 2016 werkt. Jaarlijks worden daar 8.500 patiënten behandeld, gedurende zo’n 45 dagen, vertelt hij.
Afghanistan reageerde woedend op de Pakistaanse aanval. Op het X-bericht van minister Tarar antwoordt Taliban-woordvoerder Hamdullah Fitrat: „Je beschouwt het bombarderen van een ziekenhuis […] als een eer en probeert het voor jezelf te rechtvaardigen.” Maar volgens Pakistan ging het hier niet om een ziekenhuis, maar een militair doel.
Het conflict tussen de buurlanden is een half jaar eerder opgelaaid, na een toename van aanslagen in Pakistan door de Tehrik-i-Taliban Pakistan (TTP). Die groep, die een strengere variant van islamitische wetgeving wil invoeren in Pakistan, krijgt volgens een VN-rapport uit 2024 steeds meer steun van het Taliban-regime in Afghanistan. In februari leidden de aanslagen ertoe dat de Pakistaanse defensieminister Khawaja Asif een „open oorlog” uitriep tegen de Afghaanse regering, gevolgd door tientallen luchtaanvallen. Bij die aanvallen vielen 76 Afghaanse burgerdoden en 213 gewonden, aldus de lokale VN-missie. Door het bombardement op de kliniek schiet het dodental omhoog.
Terwijl Kabul druk bezig is met de gevolgen van de aanval, schrijven Pakistaanse media op basis van overheidsinformatie dat er geen burgerdoel is geraakt maar een militair doel. Wat is bekend over het gebruik van het getroffen gebied?
Wie het terrein van de aanslagen op Google Maps opzoekt, ziet de naam „Camp Phoenix”: zo heette het trainingskamp waar van 2003 tot 2014 Amerikaanse militairen verbleven. In 2014 trokken de Amerikanen hier weg en droegen ze het terrein en de bijbehorende gebouwen weer over aan de Afghaanse regering.
In mei 2016 werd het voormalige militaire kamp officieel heropend als afkickkliniek ‘Revival of Hope’. Daar was in internationale media veel aandacht voor; ook fotograaf Popal maakte in 2023 foto’s van de mannen in de kliniek. Voor NRC maakte hij vorige week, na de aanval, opnieuw foto’s van het gebied.
Patiënten bijeen op het terrein van de Omid-kliniek in 2023 en op de tweede foto hetzelfde deel van het terrein na de Pakistaanse aanval in maart 2026.
Pakistan levert geen concreet bewijs dat de geraakte gebouwen van de afkickkliniek ook militair gebruikt werden. Een anonieme Pakistaanse militaire bron zei tegen The New York Times dat Pakistan al jaren op de hoogte was van het bestaan van het revalidatiecentrum, maar dat ze inlichtingen hadden dat er op het grotere complex drones werden opgeslagen. Amu TV, een in Amerika gevestigd medium van gevluchte Afghaanse journalisten, schrijft ook over een vermoedelijke opslagplaats voor drones in de buurt van de kliniek: het ‘Baheer centrum’. Op satellietbeelden is te zien dat het zogenoemde Baheer centrum en het getroffen gebouw van de Omid-kliniek op bijna veertig meter afstand van elkaar liggen, gescheiden door twee muren en een weg.
Beeld van het terrein waarop de Omid-kliniek en de boogvormige loodsen staan waarin mogelijk drones waren opgeslagen. De paarse detailbeelden komen uit de video die de Pakistaanse minister van Informatie, Attaullah Tarar, een dag na de aanval op X plaatste. Rechtsonder is te zien dat gebouwen van de kliniek geraakt worden, niet een mogelijke drone-opslag.
NRC kan niet verifiëren of het centrum gebruikt wordt voor droneproductie, ook fotograaf Popal mocht niet naar het door de Taliban beveiligde gebouw toe. Wel is duidelijk dat het ‘Baheer centrum’ niet is geraakt bij de aanvallen, de afkickkliniek wel.
Pakistans beweringen over militaire activiteit noemt arts Hoshmand „zout in de wonden van ons en alle nabestaanden”. Hij wil dat de Pakistanen „de moed opbrengen om hun fout toe te geven”.
Doorgaans beschikt Pakistan over „goede intel” over Afghanistan, zegt Olivier Blarel, voormalig analist voor het Franse ministerie van Defensie. „Maar dat verschilt ook per tak van het leger.” Hij gaat er niet vanuit dat Pakistan weloverwogen een burgerdoel heeft aangevallen en ziet het eerder als een „klunzige” manoeuvre. „Hoewel veel nog onduidelijk is in ‘the fog of war’ kun je wel stellen dat Pakistan er volstrekt geen belang bij heeft de aandacht te vestigen op dit conflict, iets dat altijd dreigt als veel burgerdoden vallen.” Eerder ging het ook al mis, zegt hij, toen Pakistan een vluchtelingenopvang bij de grensovergang bij Torkham raakte tijdens bombardementen.
Patrick Bolder, oud-luchtmachtofficier en defensie-expert bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS), denkt dat zowel de mogelijke nabijheid van een Afghaanse wapenopslag als de voormalige Amerikaanse militaire basis voor verwarring kunnen hebben gezorgd bij de Pakistaanse aanvallen, en dat daardoor het verkeerde doel is geselecteerd. „Dat pleit ze zeker niet vrij, maar kan wel de verwarring verklaren.”
Volgens Blarel voelt Pakistan de ruimte om de druk op te voeren op Afghanistan, doordat de oorlog in de Golf de internationale gemeenschap bezighoudt. Met het bombardement op de kliniek lijkt Pakistan vooralsnog weg te komen. Er was, zegt Blarel, in ieder geval „veel minder internationale woede” over dan over het bombardement op de meisjesschool in Iran.
Bolder van HCSS denkt dat de aanval in strijd is met het internationaal recht. „Zeker als al heel lang duidelijk was dat het complex geen militair doel was, maar een verslavingskliniek.” De verantwoordelijkheid ligt bij de aanvaller, legt hij uit, om er alles aan te doen om het doelwit goed te onderzoeken en binnen de grenzen van het humanitair oorlogsrecht te blijven. „In dit geval lijkt er sprake van een oorlogsmisdaad.” Dat er een duidelijk „locatieverschil” zit tussen de verslavingskliniek en de vermeende drone-opslag is daarin geen onbelangrijk detail, zegt hij.
Vanwege het Eid-al-Fitr feest, waarbij het einde van de ramadan wordt gevierd, wordt twee dagen na het bombardement een gevechtspauze ingelast tussen Pakistan en Afghanistan. Blarel denkt niet dat Afghanistan daarna hard zal terugslaan: Pakistan overvleugelt het land ruimschoots in militaire kracht. „Afghanistan beschikt niet over genoeg militaire mogelijkheden om deze aanval te vergelden, behalve bijvoorbeeld door de groeperingen te steunen die aanslagen kunnen plegen in Pakistan.”
Hij verwacht dat dit conflict niet formeel wordt opgelost, maar dat beide landen hun militaire activiteiten na deze wapenstilstand niet weer tot hetzelfde niveau zullen opschalen. „Er zal geen vrede zijn, maar ook geen actieve oorlog.” Woensdag meldde de Pakistaanse minister van Defensie hervatting van de aanvallen op „militaire doelen” in Afghanistan.
Bolder ziet ook dat Afghanistan militair „niet is opgewassen tegen Pakistan”. De Afghanen hebben wel andere kwaliteiten. „Zij zijn veel meer bedreven in guerrilla en asymmetrische oorlogsvoering. Dus ik verwacht geen militaire escalatie, maar wel escalatie van de guerrillaoorlog en een toename van aanslagen. De Afghanen zullen het er ook niet bij kunnen laten zitten, je moet zo’n aanval toch verrekenen.”
Er is geen budget om de verwoeste panden te herbouwen, zegt Hoshmand, maar ze hopen een nieuwe locatie toegewezen te krijgen. Kamp Omid bevindt zich dicht bij de luchthaven van Kabul. „Het gaat erg slecht met mijn collega’s die tijdens het bombardement aanwezig waren. Elke keer dat een vliegtuig langs vliegt, richten alle ogen zich daarop. Mensen praten over het geschreeuw van degenen die in de vlammen vastzaten, over de paniek en de mensen die probeerden te vluchten.”
Links de Omid-kliniek in 2023, op de tweede foto wordt op 18 maart 2026 op dezelfde locatie puin verwijderd in de zoektocht naar lichamen
Intussen liggen de patiënten die de aanval overleefden nog in het ziekenhuis of andere opvanglocaties in de buurt. Sommigen zijn gevlucht. Naar overlevenden wordt niet meer gezocht – althans, niet door hulpverleners. Buiten de kliniek verzamelen zich nog dagelijks families achter het hek met foto’s van hun geliefden in hun handen, ziet Hoshmand. „Ze vragen elke dag: heb je deze persoon gezien? Maar ik weet nog niet wie van mijn patiënten gewond, gedood of veilig is.”
Tips? onderzoek@nrc.nl
Verantwoording Alle beelden die voor dit verhaal zijn gebruikt zijn door NRC op basis van openbronnenonderzoek [osint] geverifieerd. Het verificatieproces van NRC richtte zich op de authenticiteit van het beeld, de datum en de exacte locatie waar het is gemaakt. Om de plek en tijd van het beeldmateriaal te verifiëren, vergeleken de auteurs onder meer opvallende details zoals gebouwen, opschriften op borden, het weer en begroeiing in de video’s met referentiebeelden van de omgeving.
Fotograaf Samiullah Popal is door NRC benaderd voor informatie over het gebied en om nieuwe foto’s te maken van de getroffen gebouwen. Deze beelden zijn naast zijn oude foto’s uit 2023 geplaatst om de mate van verwoesting te tonen.
Verslavingsarts Hoshmand heeft tientallen beelden gedeeld met NRC van de ravage na het bombardement en de slachtoffers. Ook deze beelden zijn op echtheid geverifieerd, maar vanwege het schokkende karakter niet in het artikel geplaatst.
Graphics: Roland Blokhuizen
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.