De regering-Trump heeft met 27 landen in Afrika en Zuid-Amerika zorgdeals gesloten. In ruil voor hulp krijgt Amerika (exclusief) toegang tot data over nieuwe virus-uitbraken. Voor Amerikaanse farmaceuten is dat een goudmijn, voor de wereld een groot probleem.
Carlijn van Esch en Iva Venneman zijn buitenlandredacteuren van de Volkskrant.
Is het een vlijmscherpe onderhandeling of chantage in optima forma? Zambia, een land waar 11 procent van de bevolking lijdt aan de levensbedreigende infectieziekte hiv, krijgt al jaren vanuit de Verenigde Staten gratis medicatie tegen het aidsvirus. Maar de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio dreigt die hulp stop te zetten als Zambia niet instemt met een nieuwe, Amerikaanse gezondheidsdeal.
Wat er op tafel ligt, leidt tot grote woede in het Zuid-Afrikaanse land. De VS willen de komende vijf jaar nog 1 miljard dollar bijdragen aan de Zambiaanse gezondheidszorg, maar alleen als de Amerikanen de komende 25 jaar toegang krijgen tot Zambiaanse gezondheidsdata én Amerikaanse mijnbouwbedrijven kobalt en koper mogen mijnen in het land. De Zambianen hebben tot woensdag 1 april de tijd gekregen om te beslissen.
De overeenkomst met Zambia wordt mogelijk de 28ste gezondheidsdeal die de regering-Trump sluit in het kader van Amerika’s nieuwe America First Global Health Strategy. Slechts een paar van die akkoorden zijn openbaar gemaakt, zoals dus het Zambiaanse voorstel. Daaruit blijkt dat de Amerikaanse hulp bij de bestrijding van infectieziekten voortaan niet meer gratis is. De VS willen er grondstoffen, investeringen en vooral gezondheidsdata voor terug. Dat laatste treft mogelijk de hele wereldbevolking. Hoe zit dat?
De 27 landen met een gezondheidszorgovereenkomst moeten voortaan informatie over ziekte-uitbraken (de genetische codes van nieuwe virussen) rechtstreeks delen met de VS. ‘Die data geven de Amerikaanse farmaceutische industrie een competitief voordeel’, zegt Emma Ross, hoofd van de afdeling mondiale gezondheid bij de Britse denktank Chatham House. ‘Farmaceuten kunnen dan bij een volgende ziekte-uitbraak sneller vaccins ontwikkelen en dus meer verdienen.’
De landen krijgen daar, behalve geld, niets voor terug. Vaccins of behandelingen die dankzij hun data worden ontwikkeld, delen de VS niet gratis uit. Ross: ‘Het is eenrichtingsverkeer.’
De VS bouwen daarmee aan hun eigen ziekte-uitbraaksurveillancesysteem, dat concurreert met het systeem om ziekte-uitbraken te monitoren van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), een van de VN-organisaties die president Donald Trump vorig jaar vaarwel zegde. Marion Koopmans, hoogleraar virologie bij het Erasmus MC in Rotterdam, waarschuwt dat dit een gevaarlijke ontwikkeling is. ‘Het zaait verdeeldheid in de wereldwijde samenwerking op het gebied van infectieziektebestrijding.’
Tijdens de covidpandemie bleek hoe funest het is als ieder land zijn eigen vaccins probeert te bemachtigen. Daarop gingen de leden van de WHO juist volop aan de slag met het verbeteren van hun samenwerking. Ze sloten vorig jaar het pandemieverdag. Dat moet voorkomen dat arme landen bij een volgende pandemie weer als laatste toegang krijgen tot medicatie. Op dit moment onderhandelen de leden in Genève over de bijlage in het verdrag die gaat over het uitwisselen van informatie over virussen in ruil voor vaccins en andere voordelen.
‘Trump legt met zijn gezondheidsdeals een bom onder de onderhandelingen in Genève’, zegt Koopmans. Het is nog onduidelijk of de Amerikaanse gezondheidsovereenkomst exclusieve deals zijn, dus of de 27 landen expliciet is verboden om ook data over nieuwe virussen te delen met de WHO. ‘Als dat zo is, dan ben je weer helemaal terug bij af’, zegt Koopmans. ‘Dan blijft het ieder voor zich bij een volgende ziekte-uitbraak.’ En zelfs als het niet zo is, werken Trumps afspraken op z’n minst ondermijnend voor de WHO.
Koopmans heeft bovendien grote morele bezwaren tegen de Amerikaanse strategie. ‘De Amerikanen maken van gezondheidsdata een verhandelbaar goed.’ Ze vreest dat dit voorbeeld doet volgen, en dat landen als China en India ook hun eigen data gaan verzamelen om hun farmaceutische industrie op voorsprong te zetten. ‘Dat kunnen we ons als wereld niet veroorloven. Want we gaan volgende pandemieën krijgen. Als we daar verdienmodellen van proberen te maken, gaat het helemaal de verkeerde kant op.’
Naast ondermijnend voor een gezamenlijke pandemierespons, zijn de Amerikaanse akkoorden ook risicovol voor de betrokken landen zelf, zeggen deskundigen. Sommige landen lijken zich daarvan bewust. De Zimbabwaanse president Emmerson Mnangagwa wees het Amerikaanse voorstel publiekelijk af, omdat het volgens hem ‘de soevereiniteit en de onafhankelijkheid van Zimbabwe als land op flagrante wijze in gevaar brengt en ondermijnt’.
Andere landen gingen wel akkoord, omdat de Amerikaanse zorgdeals worden gesloten ter vervanging van Amerikaanse ontwikkelingshulp. President Trump schrapte vorig jaar op zijn eerste dag in het Witte Huis bijna het gehele Amerikaanse budget voor ontwikkelingshulp, onderwijl ontmantelde zijn toenmalige rechterhand Elon Musk het Amerikaanse hulpagentschap Usaid.
Landen wier hele zorgsysteem op die hulp was gebouwd, werden hard geraakt. Een jaar later is het financiële gat dat toen viel nog altijd niet opgevuld. Sterker: het probleem is alleen maar groter geworden, omdat ook Europese landen hun ontwikkelingshulp hebben teruggeschroefd.
Onder de nieuwe zorgakkoorden bieden de Verenigde Staten alleen nog hulp bij levensbedreigende infectieziekten als hiv, ebola en tuberculose, maar wel een stuk minder: Niger ontvangt bijvoorbeeld nog maar 42 procent van de financiële steun die het voorheen kreeg. Alle 27 landen moeten door de deals daarentegen wel fors meer investeren in hun eigen gezondheidszorg. Het zorgpersoneel dat de VS nu nog betalen, moeten ze grotendeels zelf in dienst gaan nemen. Voor Kenia geldt dat het voor 2030 bijvoorbeeld 13 duizend zorgmedewerkers moet aannemen.
De Amerikanen eisen dit, naar eigen zeggen, omdat ze streven naar een ‘gelijkwaardig partnerschap’ in plaats van een donor-ontvangerrelatie. De VS willen de Amerikaanse hulp ‘integreren in het eigen gezondheidssysteem van een land, mede om een langdurige afhankelijkheidsrelatie te voorkomen’, aldus de America First Global Health Strategy.
Dat is op zichzelf een nobel streven, zegt onderzoeker Ross van Chatham House. Maar in werkelijkheid is er volgens haar geen sprake van een gelijkwaardige onderhandelingspositie. ‘Landen staan met hun rug tegen de muur’, zegt ze. ‘Sommige lijken bereid te zijn geweest om alles weg te geven, zolang ze maar weer geld krijgen.’
Wat de landen verder toezegden, verschilt per land en is nog niet in alle gevallen bekend. De VS eisen van Kenia bijvoorbeeld dat ze een overeenkomst sluiten over het delen van patiëntgegevens. Hoeveel privacygevoelige informatie de Amerikanen straks kunnen inzien, is nog niet duidelijk. ‘Maar de VS lijken uit op toegang tot complete gezondheidssystemen’, zegt Ross.
Liberia, Kenia en Ethiopië beloofden een netwerk van laboratoria op te zetten, waarop alle zorginstellingen in het land worden aangesloten. Vanaf 2030 moeten de landen binnen zeven dagen een nieuwe ziekte kunnen detecteren. Binnen één dag moeten de Verenigde Staten daarover zijn ingelicht. En in zeven dagen daarna moet de ziekte zijn bestreden.
‘Die afspraak is gespeend van iedere realiteitszin’, zegt viroloog Koopmans. Het kost volgens haar jaren om zo’n snelreagerend ziekte-detectiesysteem te bouwen, zeker in rurale delen van Afrika. De VS reageren zelf niet eens zo vlug bij een ziekte-uitbraak, stelt ze. ‘Het is de vraag wat de landen te wachten staat als blijkt dat ze niet aan die voorwaarden kunnen voldoen.’
‘De zorgakkoorden komen feitelijk neer op een soort lening’, zegt de Zimbabwaanse gezondheidseconoom Travor Mabugu. De landen krijgen alleen geld als ze enorme toezeggingen doen. Dat is een contractuele verplichting. ‘De Amerikanen zullen geen genoegen nemen met een gebroken belofte.’
Landen raken erdoor verstrikt in een gordiaanse knoop, voorspelt Mabugu. ‘Ze hebben nu al geen ruimte op hun begroting om hun zorgkosten te verhogen, anders hadden ze deze deal niet hoeven sluiten.’ Omdat het Amerikaanse geld naar de zorg gaat, levert het geen extra belastinginkomsten op. ‘De landen lenen als het ware geld voor brood, in plaats van voor een bakkerij. Dus over vijf jaar kunnen ze hun zorgkosten nog steeds niet betalen. En dan kloppen de VS aan met nieuwe eisen.’
Waarom de landen desondanks instemmen met voorwaarden die voor hen zo ongunstig zijn? Omdat ze voor een onmogelijke keuze staan, zegt Mabugu. ‘Hiv- en tuberculosepatiënten zullen gewoonweg sterven als zij niet snel weer toegang krijgen tot hun medicatie. Het is kiezen tussen meer financiële problemen op de lange termijn of duizenden doden op de korte termijn.’
Toen juntaleider Ibrahim Traoré in 2022 de macht greep in Burkina Faso, zwoer hij een einde te maken aan alle buitenlandse inmenging. Hij wees oud-kolonisator Frankrijk de deur en beloofde de afhankelijkheid van buitenlandse leningen te verminderen. Het is daarom opvallend dat ook hij een zorgdeal met de Verenigde Staten heeft gesloten. In totaal ontvangt zijn regering 147 miljoen dollar (circa 125 miljoen euro) van de regering-Trump. Zelf legt de junta 107 miljoen dollar bij.
De deal tussen de VS en Nigeria valt op, omdat daarin expliciet is opgenomen dat een ‘significant’ deel van het geld naar christelijke gezondheidsorganisaties zal gaan. Ook is de overeenkomst gekoppeld aan Nigeriaans beleid om ‘de christelijke bevolking tegen geweld’ te beschermen.
Die toevoeging is tekenend voor de huidige relatie tussen de VS en Nigeria. Leden van de regering-Trump verspreiden al tijden de complottheorie dat er in Nigeria genocide wordt gepleegd op christelijke boeren door de nomadische islamitische bevolking, terwijl het in werkelijkheid gaat om een conflict over landgebruik.
De overeenkomst tussen de VS en Mozambique laat zien hoe verschillend de Amerikaanse zorgakkoorden zijn. Want waar andere landen een substantieel deel van de zorg zelf moeten betalen, verwachten de VS juist weinig inleg van Mozambique.
De VS investeren de komende vijf jaar 1,9 miljard dollar (1,6 miljard euro) in de Mozambikaanse gezondheidszorg, waarmee het een van de grootste overeenkomsten is. Mozambique gaat slechts 4 procent zelf betalen. Mogelijk heeft dat te maken met de enorme schuldenlast van het land. Die is het hoogste van alle landen die tot nu toe een zorgdeal met de VS hebben getekend, en de aflossingen van de schulden drukken enorm op de nationale begroting.
De gezondheidsdeal met Kenia was de eerste deal die de VS met een ronkend persbericht presenteerden. Het akkoord zag er op het eerste gezicht gunstig uit voor Kenia. De VS zouden de komende vijf jaar 1,6 miljard dollar (1,3 miljard euro) gaan investeren. Maar wie beter keek, zag de kosten: de VS verlangen toegang tot alle Keniaanse patiëntensystemen voor de komende tien jaar.
Een lokale consumentenorganisatie tekende bezwaar aan bij de rechter, omdat de deal volgens haar meerdere Keniaanse privacywetten overtreedt. De invoering van de gezondheidsdeal is uitgesteld tot de rechter zijn oordeel heeft geveld.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant