De blokkade van de Straat van Hormuz legt pijnlijk bloot hoe afhankelijk de wereld is van olie en gas uit de Perzische Golf. Waar vallen de hardste klappen?
Serena Frijters is datajournalist van de Volkskrant en analyseert en schrijft over het nieuws in cijfers. Tjerk Gualthérie van Weezel is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Stagflatie is op de financiële markten het woord van de week. In alle 38 Oeso-landen, van Australië tot Zwitserland, zal de inflatie flink oplopen en de groei juist afremmen of zelfs stagneren, voorspelde de organisatie van rijke, geïndustrialiseerde landen afgelopen woensdag. Daarbij waarschuwt de Oeso dat er een ‘significant risico is op een verdere verslechtering van de economische vooruitzichten’ als blijkt dat de oorlog in de Perzische Golf verergert.
Het is nu vier weken geleden dat Iran, in reactie op aanvallen door de Verenigde Staten en Israël, de Straat van Hormuz blokkeerde en daarmee de grootste energie-slagader van de wereld afkneep. Een vijfde van alle olie en vloeibaar aardgas (lng) is daarmee in een klap voor de wereld weggevallen, al laten de Iraniërs voor bevriende naties nog wel mondjesmaat schepen met Iraanse olie passeren.
De impact is het grootste voor de landen rondom de Perzische Golf. Terwijl hun energie-infrastructuur in puin wordt geschoten, zien zij miljarden aan inkomsten opdrogen. Daarnaast worden de landen die hun energie direct uit de Golfstaten ontvangen hard getroffen. En nu de prijsschok verder door de wereldhandel trekt, is duidelijk dat die een volledige hertekening van de economische wereldkaart veroorzaakt. Waarbij lang niet alle landen even hard worden getroffen. Sommige lijken er zelfs als winnaar uit te komen, vooral China.
Pakistan, voor 83,1 procent van zijn geïmporteerde energie afhankelijk van de Golfstaten
Net als bij de vorige energiecrisis lijkt het arme Pakistan weer bij de hardst getroffen landen te horen. De Pakistaanse samenleving leunt zwaar op import van vloeibaar gas. Het is daarvoor voor 99 procent afhankelijk van Qatar en de Emiraten. Die stroom is helemaal weggevallen. Vervangend gas kopen is te duur, omdat rijkere landen meer kunnen betalen en de prijs daarmee opdrijven. De regering vreest dat vanaf mei elektriciteitscentrales zullen stilvallen. Kunstmestfabrieken zijn nu al dicht, waardoor ook voedsel duurder dreigt te worden.
India, voor 50,5 procent afhankelijk van de geïmporteerde energie uit de Perzische Golf
Veel Indiërs koken op lpg, een uit olie gewonnen gas dat in Nederland bekend is als autogas. Nu de lpg-toevoer grotendeels is opgedroogd (Iran liet maandag nog wel twee Indiase lpg-tankers passeren) heeft de overheid een rantsoen ingesteld. Huishoudens krijgen daarbij voorrang, waardoor veel restaurants de laatste weken overstappen op elektrisch koken. Om aan de groeiende vraag naar elektriciteit te voldoen, gaat India de kolencentrales flink opstoken. Ook hier liggen kunstmestfabrieken stil vanwege gastekorten. De energiecrisis pakt zo slecht uit voor zowel de economie als het klimaat én de luchtkwaliteit in India.
Europese Unie, voor 11 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf.
Europa is een grote importeur van energie. Dus hakken de prijsstijgingen erin. De Oeso verlaagde de Europese groeiraming voor 2026 woensdag met 0,4 procentpunt, tot slechts 0,8 procent (lager dan in de meeste ontwikkelde landen). Zorgelijk is ook dat de EU door het wegvallen van gas uit Rusland én Qatar, nu nog afhankelijker is geworden van lng uit Amerika. Een klein concurrentievoordeel voor de EU: relatief veel stroom wordt duurzaam opgewekt. En sinds de vorige crisis zijn burgers en bedrijven al flink bezig geweest met energiebesparing. Dat betaalt zich nu uit.
Amerika, voor 9,4 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
Amerika produceert en exporteert op grote schaal relatief lichte olie en veel gas. Het land importeert ook veel ruwe olie uit het Midden-Oosten. Amerikaanse olie- en gasboeren zien hun winsten nu rap toenemen. Zeker de bedrijven die afgelopen jaren investeerden in installaties om aardgas vloeibaar te maken en als lng wereldwijd aan te bieden. Maar een aanzienlijk deel van die winsten vloeit weg naar buitenlandse aandeelhouders, terwijl de gemiddelde Amerikaan juist hard wordt geraakt en de inflatie in de VS snel oploopt. Bijna nergens is de energieconsumptie per hoofd van de bevolking zo hoog als in Amerika.
Rusland, voor 3,9 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
Voor Rusland komt de nieuwe Golfoorlog als een geschenk. Door de gestegen prijzen ziet het land de inkomsten van olie- en gasbedrijven met zo’n 15 procent toenemen. In de eerste twee weken van de oorlog verdienden zij ruim 7,7 miljard euro. De Amerikaanse president Donald Trump gaf die Russische inkomsten nog een extra zetje door de sancties te verlichten voor landen die Russische olie kopen. Zo hoopt Trump de olieprijs wat te drukken. Dit alles tot groot verdriet van Oekraïne en veel EU-landen.
China, voor 33,1 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
China is wereldkampioen olie- en gasimport. De 1,4 miljard inwoners jagen er zo’n 15 miljoen vaten per dag doorheen en zij voelen de hoge prijzen zeker. Toch lijkt de crisis vooral de economische machtspositie van China te versterken. Het land importeert energie uit Rusland en Iran geeft Chinese tankers vrije doorvaart. China heeft de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in groene energie en kolencentrales;(China is de grootste steenkoolproducent ter wereld. En, misschien wel het belangrijkste winstpunt: wereldwijd stijgt de vraag naar Chinese zonnepanelen, batterijen en elektrische auto’s.
Japan, 57,6 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
Voor de nationale energievoorziening is Japan voor 83 procent afhankelijk van import. Stijgende prijzen van olie en gas zullen de koopkracht van het land, dat al jaren te maken heeft met matige economische groei, hard raken. Daarom gaan er in Japan steeds meer stemmen op om de kerncentrales in het land weer op te starten, een discussie die sinds de kernramp in Fukushima van 2011 zeer gevoelig is. Japan heeft Australië (waar 40 procent van de Japanse lng vandaan komt) gevraagd of het de productie zo snel mogelijk kan opvoeren.
Australië, voor 1,7 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
De Ozzies zijn een grote exporteur van steenkool en gas. Nu de toevoer uit de Golfstaten is weggevallen, smeken Aziatische landen de Australische mijnbouwbedrijven haast om hun productie maximaal op te voeren. Die zullen hun winsten de komende tijd dus door het dak zien gaan. Maar Australische burgers hebben intussen wel te lijden onder de hoge energieprijzen. Daarom werkt Australië hard aan een ‘bofbelasting’ om een belangrijk deel van de winst van de fossiele bedrijven af te romen.
Ethiopië, voor 97 procent van de geïmporteerde energie afhankelijk van de Golf
Toen vier jaar geleden de gasprijs explodeerde als gevolg van de Russische inval in Oekraïne, werd al pijnlijk duidelijk dat het de allerarmsten in de wereld zijn die daar de hoogste prijs voor betalen. En zo zal het nu waarschijnlijk ook weer zijn. Energie en voedsel maken een groot deel uit van de dagelijkse kosten voor mensen in ontwikkelingslanden. Ethiopië, Burundi en Djibouti zijn voor energie-import grotendeels afhankelijk van de Golfstaten, maar ook voor kunstmest. Kunstmest wordt veelal gemaakt met vloeibaar gas (lng) en wereldwijd is de productie daarvan afgelopen weken ingestort. Afrika vreest weer voor honger.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.