Na de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen las ik in de Volkskrant en NRC over een aantal omstreden kandidaten van Forum voor Democratie die het tot gemeenteraadslid hebben geschopt: er waren white power-symbolen, ideeën over dominante mannen en onderdanige vrouwen, openlijke deportatiewensen, banden met door de AIVD als ‘neonazistische beweging’ bestempelde netwerken en voorbeelden te over van antisemitische drek.
Hoewel in deze artikelen de term fascisme werd vermeden – er werd gesproken van extreemrechts en van uiterst rechts – was de boodschap duidelijk: dit is, op z’n zachtst gezegd, niet normaal.
Om deze boodschap kracht bij te zetten werd door verschillende andere media historische parallellen getrokken, waarbij aan de term ‘fascisme’ niet viel te ontkomen. De les die hieruit voortkomt, luidt als volgt: we moeten het fascisme niet normaliseren, want dat gebeurde in Duitsland en Italië in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw ook, met alle gevolgen van dien. Nu zou ik dit abjecte gedachtegoed zelf zeker niet willen normaliseren, maar ik vraag me wel af hoe zinvol het is om te waarschuwen voor het fascisme.
Over de auteur
Annemarije Hagen is is essayist en docent politics, psychology, law & economics aan de Universiteit van Amsterdam. In de maand maart is zij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Vooropgesteld: de term fascisme lijkt mij op zichzelf genomen verhelderend om onze tijd mee te duiden. Zelfs analyses die beginnen met uitvoerige nuanceringen – over hoe complex en historisch verschillend het fascisme als stroming ook is – komen vaak tot de conclusie dat zelfs als Trump geen fascist is, zijn gedrag wel als fascistisch getypeerd kan worden. Natuurlijk zouden we voor een politieke partij die witte superioriteit bepleit en geweldsfantasieën tentoonspreidt een ander label kunnen bedenken. Toch lijkt fascisme me hier alleszins passend. Deze ideeën duiken immers niet voor het eerst op en juist dat maakt het zo onheilspellend.
Het gebruik van de term fascisme heeft dus een belangrijke analytische functie: het maakt het mogelijk om, door middel van historische parallellen, patronen te herkennen en is daarmee een poging om van de geschiedenis te leren.
Lastiger wordt het wanneer we die lessen willen overdragen. Wanneer we de term fascisme, met andere woorden, willen inzetten om anderen mee te waarschuwen.
Zo’n waarschuwing lijkt te berusten op de impliciete aanname dat mensen in het algemeen niet van de geschiedenis leren; anders zouden we hier immers niet staan, wederom geconfronteerd met oprukkend fascisme. De veronderstelde uitweg is dat sommigen van ons daar wél toe in staat zijn. Daarmee krijgt de waarschuwing onvermijdelijk een pedagogisch karakter. Zij vertrekt vanuit een ongelijk uitgangspunt: wie waarschuwt, positioneert zichzelf als degene die het al begrijpt, terwijl de ander nog moet leren.
Deze pedagogische houding is links niet vreemd. Ik begrijp waarom jij rechts stemt, zo luidt de redenering, maar als je zou doorzien wat je belangen zijn, zou je links stemmen. En als dat niet gebeurt, kan de analyse nog verder worden verfijnd: ik zie waarom jij, gezien jouw positie, niet kunt zien wat jouw daadwerkelijke belangen zijn, waardoor je maar rechts blijft stemmen. Rechts stemmen is met andere woorden een vergissing van iemand die niet snapt wat hij zelf nodig heeft. Niet alleen constateer ik dat jij nog veel moet leren, maar ik ben ook degene die begrijpt waarom jouw leercurve zo vlak blijft.
Deze houding is, op z’n zachtst gezegd, weinig effectief gebleken. Ik ben er dan ook niet zo zeker van dat als mensen maar snappen dat ze met een fascistische partij van doen hebben, ze zich wel zullen bedenken. Het lijkt me belangrijk om te onderkennen dat de aantrekkingskracht van (extreem)rechtse politiek en van fascistische bewegingen niet slechts een vergissing is waar mensen voor behoed kunnen worden, maar een gedachtegoed waar mensen (veel mensen!) zich werkelijk toe aangetrokken voelen. Waarschuwen voor het fascisme valt ongetwijfeld in vruchtbare aarde bij wie er al van wakker ligt, maar doet weinig voor wie zich achter deze ideeën schaart of vindt dat ‘er wel wat in zit’.
Politieke invloed uitoefenen is dan ook geen opvoedkundige kwestie, waarin het volstaat om onwetende zielen te waarschuwen met historische lessen. Hoeveel historische parallellen er ook te trekken zijn, ze nemen de aantrekkingskracht van het fascisme niet weg. Dat fascisme zich niet laat reduceren tot een misverstand – tot iets dat met uitleg kan worden opgelost – laat vooral zien dat de toekomst openligt als een strijdtoneel.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns