is Ombudsvrouw van de Volkskrant.
De Volkskrant-lezer is er, in weerwil van het stereotiepe progressieve beeld, in vele verschijningsvormen. Toch kwam het voor mij als verrassing dat er ook Forum voor Democratie-stemmers abonnee zijn. In ieder geval één, een man die al bijna een halve eeuw dagelijks de Volkskrant leest (‘met uitzondering van wat vakanties in het buitenland’) en steevast op FvD stemt.
In zijn bijzonder vriendelijke mails – dit is niet iedereen gegeven – uit hij kritiek op de verhalen die de Volkskrant de afgelopen maanden publiceerde over personen in en rond de partij die actief zijn (of waren) binnen extreemrechtse, identitaire en neofascistische clubs. Hij betwist de feiten niet, maar weegt ze anders: smakeloos en puberaal gedrag. ‘In elke mand liggen wel een paar rotte appels’, schreef hij. En: ‘FvD is een reguliere, democratische politieke partij.’
Hoe anders klinkt de oproep die politicologen deze week deden op meerdere podia, naar aanleiding van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen. FvD haalde zetels in meer dan honderd gemeenten, in Velsen en Epe werd de partij zelfs de grootste.
De opmars van FvD is een bedreiging voor de democratie, stelden zes politicologen, allemaal autoriteit op het gebied van uiterst rechts, op de site van Villamedia. Journalisten moeten ervoor waken extreemrechts te normaliseren door ‘hun rol als hoeder en waakhond van de democratie in deze tijd extra serieus nemen’.
Op de site van NRC publiceerden hoogleraar Léonie de Jonge en universitair hoofddocent Simon Otjes donderdag een opiniestuk van gelijke strekking. ‘Alle journalisten, voorop die van landelijke media, moeten zich bewust zijn van hun verantwoordelijkheid: zij kunnen antidemocratisch en extreemrechts gedachtegoed versterken of helpen in te dammen’, schreven zij.
Grote woorden – en terecht ook. De Volkskrant is onafhankelijk en onpartijdig, maar niet ten aanzien van de democratie of extreemrechts. Hoewel er vermoedelijk geen beroepsgroep is met een grotere allergie voor het woordje ‘moeten’, doen journalisten er goed aan de oproep serieus te nemen. Dat gebeurt overigens ook allang: De Jonge, die expert is op het gebied van media en uiterst rechts, kwam in 2021 al langs de redactie om uitleg te geven.
De afgelopen jaren was de journalistieke omgang met FvD minder prangend. De partij leidde een bestaan in de marge, de partijleider was afgeschreven als te geradicaliseerd, vooral op het gebied van complotdenken (het gefilosofeer over ‘homeopathische verdunning’ in 2017 was voor veel media een minder groot probleem, ook Volkskrant Magazine interviewde hem hierna nog).
Over de leiderschapswissel deed FvD vorig jaar niet besmuikt: door Lidewij de Vos partijleider te maken, hoopte de partij weer op televisie en in de kranten te komen. Inhoudelijk veranderde er niets. Het geeft te denken dat deze openlijk louter cosmetische ingreep daadwerkelijk tot succes heeft geleid: er kwam media-aandacht voor De Vos en de partij won zetels bij de Tweede Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen. Alleen al dat gegeven zou bij media aanleiding kunnen zijn voor bezinning.
FvD, zo benadrukken de politicologen, is geen gewone partij en moet zo ook niet worden benaderd. ‘Het doel is niet negeren of wegkijken, maar isoleren en normeren’, schrijven De Jonge en Otjes. Standpunten niet zomaar publiceren, maar van een kritisch kader voorzien, bijvoorbeeld. ‘Geen ‘lifestyle’-portretten, geen interviews zonder journalistieke noodzaak.’
Tom-Jan Meeus, politiek duider van NRC, pleitte er na de gemeenteraadsverkiezingen voor om in debat te gaan met FvD. ‘Confronteer de partij met zichzelf’, schreef hij vorige week. Toch is dat ook een heilloze weg, zeggen De Jonge en Otjes: ‘Door hun een podium te bieden, dragen media onbedoeld bij aan de verspreiding van extreemrechtse ideeën en aan hun institutionele verankering.’
Hoe verhoudt deze krant zich tot de wenken van de politicologen? De Volkskrant behandelt FvD (en PVV) sowieso niet als een gewone partij, reageert de chef van de Haagse redactie. Dat betekent dat de krant geen contextloos doorgeefluik van de denkbeelden wil zijn.
Ik bekeek de 120 artikelen waarin de naam Forum voor Democratie het afgelopen jaar voorbijkwam. In veruit het grootste deel werd de partij slechts één keer genoemd, bijvoorbeeld in een opsomming van uiterst rechtse partijen, of speelde een bijrol.
Zestien stukken gingen specifiek over FvD, vrijwel allemaal over het extremistische gedachtegoed van de partij. Zo identificeerde de Volkskrant extreemrechtse en identitaire sleutelfiguren uit binnen- en buitenland op het kerstgala van JFVD, de jongerenbeweging. Dezelfde verslaggevers – zij volgen het dossier FvD samen – onderzochten de betrokkenheid van (kandidaat-)gemeenteraadsleden bij extreemrechtse organisaties als Voorpost, de Geuzenbond en Erkenbrand. Van een kritiekloze houding of normalisering is bij deze artikelen dus geen sprake.
In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen publiceerde de krant wel een interview met Lidewij de Vos, in de serie gesprekken met lijsttrekkers. Het interview was onthullend, niet vanwege de nietszeggende antwoorden van De Vos, maar vanwege de scherpe (en lange) vragen van de interviewers. De nieuwe partijleider was nog relatief onbekend en uit het gesprek bleek duidelijk dat er aan het denken van FvD niets was veranderd.
De voorbereiding en uitvoering waren uitstekend. En toch is er op de redactie nog altijd twijfel over het interview, en dan vooral over de vraag of De Vos, als er verkiezingen komen, nogmaals gesproken moet worden. Een van de interviewers twijfelt zelf ook. ‘Ik weet niet of er nog veel aan toe te voegen is’, zegt ze.
Niet opnieuw interviewen, wat mij betreft. Deze week las ik een interessant onderzoek over de invloed van interviews op de normalisering van extremistisch gedachtegoed, De Jonge en Otjes verwijzen er ook naar. Mensen kregen kritiekloze en confronterende gesprekken voorgeschoteld met extreemrechtse figuren. De kritiekloze gesprekken leidden tot meer steun voor de standpunten, de confronterende interviews niet.
Maar – en hierin zit de crux – de confronterende gesprekken leidden wél tot een verschuivende sociale norm: respondenten veranderden zelf niet van mening, maar kregen toch het idee dat extremistische standpunten maatschappelijk breder gedragen werden. Normalisering, dus.
Tijdens het interview met De Vos ging het bijvoorbeeld uitgebreid over de vergaande remigratievoorstellen van FvD, ook voor in Nederland geboren kleinkinderen van migranten. ‘Volgens experts een extreemrechts hondenfluitje’ voor deportaties, maakten de interviewers duidelijk. Weinig Volkskrant-lezers zullen na het interview dan ook hartstochtelijk pleitbezorger zijn geworden van remigratie. Maar de afdronk is toch dat het concept kennelijk bediscussieerd kan worden. Ook in de Volkskrant.
Dat is onoverkomelijk in gesprekken met FvD-politici: wie ze spreekt, moet ze hard bevragen op hun extremistische standpunten. Maar die tijd en energie kan beter in onderzoek naar de partij worden gestoken. Op duidelijke antwoorden hoeven interviewers toch niet te rekenen.
Ombudsvrouw Loes Reijmer behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de journalistiek van de Volkskrant. U kunt haar per mail bereiken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant