Jon Fosse Drie mannen, drie monologen, drie perspectieven op de liefde voor een vrouw en de betekenis daarvan. De nieuwe roman van de Nobelprijswinnaar is een fascinerend stemmenspel over liefde en dood.
„Schrijven is luisteren”, zo omschreef de Noorse schrijver Jon Fosse (1959) zijn literaire ideaal. Voor dit ‘schrijvend luisteren’ ontving hij in 2023 de Nobelprijs voor Literatuur. Luisteren naar de stemmen van mensen, naar hoe zinnen lopen, met herhalingen en aarzelingen, luisteren ook naar de natuur, naar ruisend water in een fjord. Zijn gave tot luisteren maakt hem tot een van de grootse toneelschrijvers van deze tijd. Ook in zijn romans is hij een meester in luisteren.
Jon Fosse: Vaim. (Vaim). Vert. Sofie Maertens en Michiel Vanhee. Oevers, 144 blz. € 21,-
In zijn nieuwste publicatie Vaim, genoemd naar een fictief vissersdorp aan de Noorse kust, biedt hij in de vorm van een monologue intérieur stem aan drie personages, drie mannen. De woorden van dit drietal cirkelen om één vrouw heen, Eline, die eigenlijk Josefine heet. Zij is de grote jeugdliefde van schipper Jatgeir die zijn schip naar haar heeft vernoemd. Hij leidt een eenzaam leven op zijn schip, zijn enige vriend is Elias. Dan is er nog Frank, die eigenlijk Olav heet. Hij is de echtgenoot van Eline. Drie hoofdstukken, drie perspectieven op de liefde voor Eline en de betekenis van liefde. Eline zelf heeft geen eigen hoofdstuk, maar haar stem klinkt door in elk woord van Jatgeir en Frank.
Evenals in zijn eerdere grote romans gebruikt Fosse de stream of consciousness, eindeloos meanderende zinnen die de gedachtenspinsels van zijn hoofdpersonen vertolken. Vooral in het eerste grote hoofdstuk over Jatgeir en zijn omzwervingen door het fictieve stadje Bjørgvin, waar hij op zoek gaat naar een klosje naaigaren en een naald, werkt de repetitieve vorm hallucinerend. Eindeloos lange zinnen die telkens weer cirkelen om Eline, zijn jeugdliefde. Hij beeldt zich zelfs in dat ze hem uitlachte toen hij zijn boot naar haar vernoemde.
En dan, plots, in de nacht, hoort hij een vrouwenstem zijn naam noemen. Ze staat op de steiger, ze wil met hem wegvaren, zo snel mogelijk. Zij is Eline. Een haastig gepakte koffer is haar enige bezit. Voordat haar man Frank, Olav dus, terugkeert van zee, wil ze met Jatgeir weg, ze is diep ongelukkig in haar huwelijksleven. Voor Jatgeir is „een boot [als] een droom”, en nu Eline zich bij hem voegt, komt een andere droom uit, die van de liefde. Een liefde die haar vervulling vindt op een boot. Toch slaat de vertwijfeling toe: Eline verschijnt na al die decennia van gemis als een natuurverschijnsel in zijn leven. Jatgeirs gedachten cirkelen rond, hij krimpt ineen als hij beseft dat ze met hem mee wil komen „maar waarom dan, denk ik bij mezelf, tja, dat sprak voor zich, het leed geen enkele twijfel, ze zou bij me intrekken, of ik dat nu wilde of niet, […] vanuit het niets stond ze opeens voor me”. Hij kan haar toch niet achterlaten op de steiger. Een vervulde liefde kan op wonderlijk-tragische wijze óók een besef van gemis oproepen: gemis van eenzaamheid.
In de beide andere monologen werkt Fosse dit thema verder uit, nu bezien vanuit het perspectief van Jetgeirs vriend en de man van Eline, Frank. Zijn vissersboot heet niet geheel toevallig Elinor. De verhalen van beide mannen spiegelen elkaar, Eline is hun grote liefde. In de visie van Elias verliest hij een vriend nadat Eline bij hem aan boord is gekomen. Zelfs de dood dient zich aan als Jatgeir overboord slaat en verdrinkt. Maar die dood is zo definitief nog niet of de geest van Jatgeir klopt in een sneeuwnacht aan bij het huis van Elias. Of leeft hij nog?
Het is een fascinerend stemmenspel over liefde en dood dat Fosse met zijn hallucinerende zinnen oproept, zinnen vaak die over de bladzijden heen stromen. Het lijkt een eenvoudig gegeven: een vrouw die de jeugdliefde is van de ene man en de echtgenote van de ander. Maar juist het spiegelbeeld van de beide schippers en de namen van hun boten, Eline en Elinor, maakt van Vaim een spiegelpaleis van de liefde.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews