In Amerikaanse media circuleert dat Iran explosieven in de Straat van Hormuz heeft geplaatst om scheepvaart te blokkeren. Volgens CBS News zouden er ‘een dozijn’ mijnen liggen. Met het uitschakelen ervan zal de marine zijn handen vol krijgen.
Door Pepijn de Lange
Graphics Eleanor Mohren
‘Het allerslechtste scenario zou op dit moment zijn als we harde bewijzen vinden dat de Straat van Hormuz is bezaaid met mijnen’, zei de Amerikaanse oud-generaal Joseph Votel vorige week tegen defensiewebsite The War Zone. ‘Het lijkt erop dat we goed werk leveren bij het opsporen van raketten, drones en systemen aan de kust. Maar de mijnen zijn volgens mij echt een heel, heel lastig probleem.’
Op het moment van het interview circuleerden in Amerikaanse media al verhalen dat Iran explosieven in de zeestraat had geplaatst om de doorvaart van olietankers en andere schepen verder te verhinderen. Volgens defensieminister Pete Hegseth ontbrak ‘duidelijk bewijs’, maar Votel, tot 2019 commandant van het Amerikaanse Centraal Commando in de regio, ging ervan uit dat er al een paar mijnen lagen.
Maandagavond kwam CBS News met nieuw bewijs. In geheime Amerikaanse inlichtingenrapporten staat dat inmiddels ongeveer ‘een dozijn’ mijnen in de Straat van Hormuz liggen, hadden anonieme overheidsfunctionarissen tegen de nieuwszender gezegd. Iran zou de mijnen hebben geplaatst met kleine scheepjes, die twee of drie mijnen kunnen vervoeren. Waar de mijnen precies liggen, is niet bekend.
De duizenden zeemijnen die Iran nog op voorraad heeft, zijn voor het Iraanse regime een belangrijke troef bij een eventuele verdere escalatie van de strijd. Wat weten we over deze onderwaterbommen? En waarom zijn hoge Amerikaanse militairen als Votel er zo bevreesd voor?
Als reactie op de Amerikaanse en Israëlische aanvallen laat Iran al bijna een maand vrijwel geen schepen de Straat van Hormuz passeren. De Iraanse Revolutionaire Garde beschouwt elk schip dat banden heeft met de Verenigde Staten, Israël of een bondgenoot als ‘een legitiem doelwit’. Zeker zeventien schepen zijn tot dusver daadwerkelijk door raketten, drones of andere projectielen geraakt.
Om de Straat van Hormuz voor langere tijd te blokkeren, zijn zeemijnen bij uitstek geschikt. In het relatief ondiepe water kan Iran eenvoudig mijnen neerleggen. Omdat de vaargeulen smal zijn, hebben schepen bovendien weinig ruimte om uit te wijken.
Nadeel voor Iran: de zeemijnen treffen ook de eigen scheepvaart. Niet alleen schepen uit de Golfstaten, ook die uit Iran maakten voor de oorlog veelvuldig gebruik van de reguliere vaargeulen.
Scheepvaart door de Straat van Hormuz, 20-23 februari (vóór Amerikaanse-Israëlische aanvallen). * Exclusief vissersboten
Maar voor dat probleem heeft Iran mogelijk een oplossing bedacht. Het land laat steeds meer schepen van bevriende landen passeren via een opvallende, zeer ongebruikelijke vaarroute.
Vaarroutes van zes tankers en vrachtschepen die de Straat van Hormuz passeerden, 20-23 maart.
Bron: Copernicus (satellietbeeld); GEBCO (bathymetrie en waterdieptes); Vlaams Instituut voor de Zee (territoriale grenzen); Starboard Maritime Intelligence (locatie van schepen).
De alternatieve route vormt geen onomstotelijk bewijs dat in de reguliere vaargeul Iraanse mijnen liggen, maar het gebruik ervan is wel opvallend. Maritiem databedrijf Lloyd’s List Intelligence meldde maandag dat de dagen ervoor zeker zestien schepen de ongebruikelijke route tussen de eilanden Qeshm en Larak door hadden genomen. De reguliere vaargeulen lijken niet meer te worden gebruikt.
Volgens de bronnen van CBS News heeft Iran tot dusver twee verschillende typen mijnen in de Straat van Hormuz aangebracht: de zogenoemde Maham 3 en 7. Beide mijnen zijn ongeveer een meter in diameter en kunnen worden gevuld met meer dan honderd kilogram aan explosief materiaal. Ze bevinden zich onder het wateroppervlak: de Maham 3 is aan een lange ketting of kabel verankerd, de Maham 7 ligt op de zeebodem.
Bron: CAT-UXO
Om te ontploffen hoeven deze mijnen een schip niet daadwerkelijk te raken, zegt Jaime Karremann, die al 25 jaar voor de website Marineschepen.nl de internationale marine volgt. ‘Via geluid of veranderingen in het magnetisch veld herkennen de mijnen de schepen op afstand’, legt hij uit. ‘Ze kunnen zelfs specifieke schepen herkennen. De explosie is vervolgens zo groot dat die een groot gat in het schip slaat.’
Beide mijnen hebben specifieke eigenschappen om het scheepsverkeer nog meer te ontregelen. Zo heeft zowel de Maham 3 als de Maham 7 een teller ingebouwd. ‘De mijn hoeft niet bij het eerste het beste schip te ontploffen’, zegt Karremann. ‘Er zit gewoon software in: je kunt van tevoren instellen dat hij pas na een aantal dagen of bij de vierde of vijfde passerende tanker afgaat.’
De Maham 7 is door zijn kegelvorm bovendien lastiger op te sporen voor mijnenjagers. ‘Op de sonar zijn ronde vormen sneller te detecteren’, zegt Karremann. ‘Je moet bovendien niet denken dat de zeebodem in de Straat van Hormuz vlak en schoon is. Er ligt van alles: olievaten, koelkasten en ander afval. De Maham 7 kan ook deels onder het zand liggen.’
In zijn arsenaal heeft Iran ook legio andere mijnen, maar die zijn naar verluidt vooralsnog niet ingezet. Sommige kleefmijnen kunnen aan scheepsrompen bevestigd worden. Andere ontploffen juist wanneer een schip tegen ze aanvaart. Vorig jaar schatte het Amerikaanse ministerie van Defensie dat Iran in totaal over ongeveer zesduizend zeemijnen beschikt.
© de Volkskrant - Willum Morsch. Bron: The New York Times.
De Amerikaanse krijgsmacht probeert al weken te voorkomen dat Iran zijn zeemijnen in de Straat van Hormuz kan aanbrengen. Sinds het begin van de oorlog hebben de Amerikanen in totaal 44 Iraanse mijnenleggers vernietigd, zei een hoge generaal vorige week donderdag. Daarnaast zouden verschillende opslagplaatsen voor zeemijnen zijn verwoest.
Als de mijnen er eenmaal liggen, weten de Amerikanen ook, zijn de problemen een stuk groter. Het opruimen kan pas beginnen als de strijd in de omliggende landen is geluwd. ‘Je moet een enorm stuk van de zeebodem afzoeken naar mijnen’, zegt marine-deskundige Karremann. ‘De voor dat werk geschikte schepen kunnen zichzelf nauwelijks tegen Iraanse aanvallen beschermen.’
Voor het ruimen van mijnen bestaan in feite twee manieren. Mijnenvegers slepen een akoestische of magnetische bron door het zeewater om een mijn te ‘misleiden’, waardoor die zichzelf tot ontploffing brengt. Mijnenjagers speuren met sonartechnologie naar mijnen, om die vervolgens met een ander explosief uit te schakelen. De schepen van de Amerikaanse marine kunnen beide technieken toepassen.
Probleem voor de Amerikanen lijkt vooral dat zij maar over een handjevol schepen beschikken dat mijnen kan opsporen en uitschakelen. Vier mijnenbestrijdingsschepen van de Avenger-klasse, ontwikkeld in de jaren tachtig, werden vorig jaar uit de roulatie genomen. De resterende vier exemplaren bevinden zich in de wateren rondom Japan.
Het mijnenbestrijdingsschip USS Scout van de Avenger-klasse, tijdens een training in de Straat van Hormuz in 2010.
ANP / Stocktrek Images
De drie nieuwe oorlogsschepen die de oude Avengers moeten vervangen, zijn nog nooit in een oorlogssituatie getest. Bovendien bevinden twee van deze schepen zich momenteel voor onderhoud in de buurt van Singapore. Persbureau Reuters meldde woensdag dat de Amerikaanse marine ze versnelt terugstuurt naar de Straat van Hormuz.
Toen de Amerikaanse president Donald Trump vorige week doorkreeg dat het heropenen van de cruciale zeestraat lastig zou kunnen worden, vestigde hij even zijn hoop op andere Navo-lidstaten, maar die stonden bepaald niet te trappelen. Tot Trumps ontsteltenis zegde geen enkel land directe hulp toe. ‘Je zou denken dat ze zouden zeggen: we sturen graag een paar mijnenvegers’, aldus Trump. ‘Ik vind het erg oneerlijk. Niet tegenover mij, maar tegenover de Verenigde Staten.’
De Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran raken niet alleen militaire en civiele doelen; ook het cultureel erfgoed van Iran ligt onder vuur. Sinds het uitbreken van de oorlog zijn er volgens het Iraanse ministerie van Cultureel Erfgoed 56 historische plekken beschadigd.
Iran heeft woensdag een Amerikaans vijftienpuntenplan om de oorlog te beëindigen afgewezen. In plaats daarvan komt Teheran met een eigen voorstel, meldt de Iraanse staatstelevisie. Beide partijen stellen eisen die voor de tegenstander waarschijnlijk onaanvaardbaar zijn.
Drie weken na het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten bestoken Israël en de Verenigde Staten nog elke dag meerdere doelen in Iran. Denktank Institute for the Study of War telde de afgelopen week gemiddeld bijna twintig luchtaanvallen per dag.
Source: Volkskrant