In 2023 belandde de cacao-industrie in een diepe crisis. De oogst mislukte, de prijs schoot de lucht in. Sindsdien is in de sector een opvallende evolutie aan de gang: chocoladefabrikanten zoeken naar alternatieven voor cacao. Er worden miljoenen geïnvesteerd in ‘chocolade’ op basis van zonnebloempitten, en er wordt cacao gekweekt in bioreactoren. Wat verandert er in je chocoladereep?
Door Louis Van de Vyver
Illustraties Sophia Twigt
Rijst, gerst, tuinbonen of carobepoeder. Een groeiend aantal start-ups probeert van alles in hun zoektocht naar een product dat ruikt, smaakt en smelt als chocolade, maar dat niet is.
Neem het Duitse Planet A Foods, dat eind 2024 30 miljoen dollar ophaalde voor zijn product Choviva: een 'chocolade-ervaring' op basis van zonnebloempitten.
Het bedrijf uit München is een van de grotere start-ups die cacao-vrije ‘chocolade’ maken en focust zich op producten waarin chocolade niet de hoofdrol speelt, zoals in ijs of lekkernijen als M&M's.
Als de cacaoprijs stijgt, proberen snoepfabrikanten vooral de kosten te drukken door repen dunner te maken of een recept met minder cacao te gebruiken, maar nu komt ook ‘nepchocolade’ in beeld als antwoord op de instabiele cacaomarkt.
Zo kondigde Het Duitse Planet A Foods in november een samenwerking aan met het Zwitserse Barry Callebaut, de grootste chocoladeproducent ter wereld. De multinational wil de ‘chocolade’ op basis van zonnebloempitten wereldwijd op de markt brengen en zo ‘de leiding nemen in de snelgroeiende markt van chocolade-alternatieven’, zegt een woordvoerder.
Barry Callebaut werkt sinds de zomer van 2025 ook samen met de Züricher Hogeschool voor Toegepaste Wetenschappen, die onderzoek doet naar nog een ander opkomend alternatief: kweekcacao. En Callebaut is niet de enige.
Het Amerikaanse Mondelēz, de multinational achter merken als Oreo, Milka en Toblerone, investeerde vorig jaar in de Israëlische start-up Celleste Bio.
Het bedrijf kweekt cacao in een bioreactor, waar voor de plant de ideale omstandigheden worden gecreëerd. In de reactor vermeerderen cellen zich en ontstaat cacao die geoogst kan worden.
Celleste Bio heeft tot nu toe 5,6 miljoen dollar opgehaald. Hoeveel Mondelēz investeert is niet bekend.
‘Je kan het vergelijken met zuurdesem’, zegt Mathilde Dupin over het proces. Dupin is financieel directeur van het Zwitserse Food Brewer, een andere start-up die celgekweekte cacao maakt. ‘Om alle mogelijke smaken en aroma’s te verkrijgen, kunnen we eenvoudig verschillende soorten cacao kweken. Omdat we in een gecontroleerde omgeving werken, vormen ook cacaosoorten die gevoeliger zijn voor ziekten of temperatuurverschillen geen probleem.’
Food Brewer, waar een team van zo’n twintig mensen werkt, heeft tot nu toe 11 miljoen euro opgehaald voor zijn kweekcacao. Een van de belangrijkste investeerders is de Zwitserse chocolatier Lindt & Sprüngli.
Op dit moment heeft de start-up een productiecapaciteit van 6.000 liter, in theorie goed voor een ton celgekweekte cacao per jaar, vertelt Dupin. Zonder dat het wisselvallige weer of ziekten roet in het eten kunnen gooien. Het zijn net die twee factoren die in 2023 de industrie in een crisis stortten.
Cacao wordt over heel de wereld geteeld, maar de belangrijkste regio is West-Afrika: meer dan 60 procent van alle cacao komt uit Ivoorkust en Ghana.
Daar viel in 2023 en 2024 uitzonderlijk veel regen, gevolgd door extreme, vochtige hitte; omstandigheden die vaker zullen voorkomen door klimaatverandering.
Daar kwamen nog uitbraken van een schimmelziekte en het Cacao Swollen-Shoot Virus (CSSV) overheen. CSSV leidt ertoe dat cacaobomen minder vruchten dragen en uiteindelijk sterven.
Het cacao-aanbod stortte in en de prijs verviervoudigde, van 3.000 dollar per ton op de Amerikaanse beurs in 2023 tot bijna 12.000 dollar per ton in 2024. Hoewel de koers sindsdien flink is gedaald dankzij een betere oogst, is het probleem niet opgelost: als gevolg van klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden in West-Afrika steeds vaker voorkomen. Daardoor wordt het risico op mislukte oogsten in de toekomst alleen maar groter..
‘Boom and bust cycles hebben altijd bestaan in de cacao-industrie’, zegt Carla Martin, hoogleraar Afrikaanse studies aan de Harvard Universiteit. Ze doet onderzoek naar cacao in West-Afrika. ‘In 2015 was er een enorm overschot, vooral in Ivoorkust, waardoor de prijs instortte. Drie jaar geleden deed zich precies het tegenovergestelde voor: de productie kelderde, de prijs schoot omhoog.’
De impact van extreem weer is onvermijdelijk. Maar, zegt Martin, het is mogelijk om plantages bestendiger te maken. Met schaduwbomen bijvoorbeeld, die de cacaobomen beschermen tegen de hitte. Het probleem is volgens haar dat veel boeren de middelen niet hebben om te investeren in de benodige infrastructuur.
Wereldwijd zijn er tussen de vijf en zes miljoen cacaoboeren. Verreweg de meesten van hen bewerken een kleine plantage van slechts een paar hectaren groot.
Van alle cacaoboeren is slechts 16 procent in staat om een leefbaar inkomen te verwerven, blijkt uit The Chocolate Scorecard, het jaarlijkse rapport over de staat van de cacaosector.
In Ivoorkust en Ghana leeft bijna 60 procent van de cacaoboeren in extreme armoede. Zij verdienden voor de cacaocrash volgens de Wageningen Universiteit minder dan 1,90 dollar per dag per persoon.
‘De chocolade-industrie is een oligopolie’, zegt hoogleraar Martin. ‘Een sector die wordt gedomineerd door een paar grote bedrijven, die er alles aan doen om de cacaoprijs zo laag mogelijk te houden en die geen rekening houden met de kosten en de arbeid die nodig zijn voor productie van cacao. Afrikaanse boeren doen wat ze kunnen, maar krijgen te weinig steun om efficiënt te werken.’
Chocoladefabrikanten kunnen op hun beurt de gestegen prijs maar in beperkte mate doorrekenen aan klanten, want die haken af wanneer een reep te duur wordt.
Het Zwitserse Callebaut verkocht afgelopen boekjaar bijna 7 procent minder chocolade dan het jaar daarvoor en verwacht voor komend jaar eenzelfde daling.
En de beleggers? Die zijn nerveus: het aandeel Callebaut verloor sinds het hoogtepunt in de zomer van 2021 bijna 45 procent. In januari stelde het bedrijf een nieuwe bestuursvoorzitter aan: de Nederlander Hein Schumacher, voormalig topman van Unilever.
Om beter beschermd te zijn tegen een mogelijk volgende cacaocrisis, kijkt Callebaut dus onder meer naar ‘nepchocolade’. Het alternatief op basis van zonnebloempitten van Planet A Foods wordt inmiddels verkocht in acht landen, waaronder Duitsland, Nederland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Ook in Japan groeit de interesse snel, vertelt Sara Marquart, die Planet A Foods in 2021 oprichtte, samen met haar broer Maximilian.
Voor ze de start-up begon, werkte Marquart bij Atomo, een Amerikaans bedrijf dat ‘koffie’ maakt zonder koffiebonen. Het boek Never Out of Season van de Amerikaanse bioloog Rob Dunn over de kwetsbaarheid van productieketens in de voedingsindustrie – ‘een aanrader’ – bracht haar op het idee om hetzelfde te proberen maar dan met chocolade.
‘In het begin wilden we een product maken dat chocolade zou kunnen vervangen, maar we leerden dat de industrie niet op zoek is naar een vervanger maar naar een alternatief. Een ‘second pillar’, die bescherming biedt tegen de wispelturigheid van de cacaomarkt.’ Dat is het grote voordeel van zonnebloempitten als belangrijkste ingrediënt, aldus Marquart: zonnebloempitten zijn eenvoudig te kweken in Europa en kent dus minder prijsschommelingen dan cacao.
Volgens Marquart is cacao-vrije chocolade geen tijdelijke trend, maar here to stay. ‘Iedereen heeft een cacao-shock gehad en de industrie beseft nu dat ze een achilleshiel heeft: de beschikbaarheid van cacao.’
Ondanks de miljoeneninvesteringen maken cacao-alternatieven nog altijd maar een fractie uit van de markt. De groei ervan zal afhangen van de kwaliteit.
Voordat de celgekweekte chocolade de markt op kan, moet het eerst nog worden goedgekeurd door de voedselautoriteiten – zover is het nog niet.
‘We verwachten binnen een à twee jaar goedkeuring in de Verenigde Staten en Europa’, zegt financieel directeur Dupin van Food Brewer. Het proces in Brussel duurt zoals min of meer gebruikelijk wat langer in Europa dan dat in de VS.
Is goedkeuring nog een onzekerheid, een grotere uitdaging is dat de productie van celgekweekte chocolade nog niet rendabel is. ‘We willen onze cacao produceren voor een kostprijs die ruim onder de 10 euro per kilogram ligt’, zegt Dupin, ‘maar daar zijn we nog niet.’ Het is een kwestie van schaal, aldus de CFO. Eerst moet blijken of voldoende consumenten openstaan voor celgekweekte cacao wanneer die straks in de supermarkt ligt.
‘Cacao zal altijd blijven bestaan’, zegt oprichter Marquart van Planet A Foods. ‘Maar de markt zal diverser worden, met meer keuze voor consumenten en bedrijven. Fabrikanten kunnen product per product de afweging maken: cacao of een alternatief.’
Dupin van Food Brewer: ‘Het klimaat zal jammer genoeg niet verbeteren en de cacaoteelt zal alleen maar uitdagender worden. Wij willen cacao niet vervangen, maar de aanvoerketen betrouwbaarder maken. Er is voldoende ruimte voor alternatieven.’
Ook Harvard-hoogleraar Martin is voorstander van innovatie in de cacao-industrie en van het verkennen van alternatieven. Volgens haar moeten cacaoboeren niet vrezen dat ze snel vervangen zullen worden. ‘Het zijn niet de alternatieven die slecht zijn voor cacaoboeren, dat is de cacaoteelt zélf. Hoe meer we experimenteren en leren, hoe beter.’
De Amerikaanse onderzoeker plaatst nog wel een kanttekening: ‘Sommige start-ups die een alternatief voor cacao willen bieden, halen miljoenen dollars op. Als je echter kijkt waar die bedrijven zijn gevestigd, dan is dat in Tel Aviv, Zürich of in het Verenigd Koninkrijk, en nooit in landen die cacao produceren. Zouden we dat geld niet beter kunnen investeren in die landen, want dat zijn de echte cacao-experts?’
Voor het eerst na een periode van hevige stijging daalde de prijs van cacao dit jaar. Experts verwachten dat er na het komende seizoen, dat begint in oktober, weer een overschot aan cacao zal zijn. Daardoor kunnen voorraden worden aangevuld en kalmeert de markt verder.
De Duitse consumenten-waakhond klaagt het Amerikaanse bedrijf achter Milka aan voor het ‘stiekem’ kleiner maken van chocoladerepen. De repen werden een millimeter dunner, terwijl de verpakking en prijs gelijk bleven. Volgens de waakhond is dit misleiding.
Koffie, tomaten, hout en katoen: waarom zou je een hele boom of plant kweken als je alleen de oogst wilt? In diverse labs werkt men daarom aan het opkweken van losse vruchten. Er hangt een sfeer van vooruitgang – de duurzaamheidswinst kan groot zijn.
Source: Volkskrant