Op de faculteit waar ik werk kunnen studenten binnenkort studiepunten halen door zich te laten opleiden tot reservist. De opleiding is deel van de minor ‘Defensie en Nationale Veiligheid’ die Universiteit Leiden deze maand lanceerde. De helft van de punten voor de minor verdienen studenten niet in de collegezaal maar in de kazerne, waar ze tien weken lang de zogeheten ‘Nationale Weerbaarheidstraining’ volgen, een programma dat het ministerie van Defensie vorig jaar opzette om het reservistenleger te vergroten.
De Leidse minor staat niet op zichzelf. Ook Rijksuniversiteit Groningen biedt de reservistentraining aan in het curriculum, evenals veel hogescholen en mbo’s. De Vrije Universiteit startte een ‘Centrum Defensie en Weerbare Samenleving’, waarbinnen eveneens wordt samengewerkt met het ministerie van Defensie. Ook voor de ontwikkeling van militaire technologie gaan universiteiten partnerschappen aan met het ministerie, net als met de defensie-industrie.
Het past allemaal binnen een visie die sterk aan terrein wint tegen de achtergrond van de oplopende oorlogsdreiging: willen we ons land weerbaar maken tegen de steeds bozere buitenwereld, dan moet niet alleen Defensie aan de bak, maar is het zaak dat alle sectoren van de samenleving zich gaan inspannen voor de nationale veiligheid. Alle ministeries moeten er iets mee, en lokale overheden, en het bedrijfsleven, en het maatschappelijk middenveld, en het onderwijs dus, en als we toch bezig zijn ook het Sinterklaasjournaal – een handig middel immers om kinderen al vroeg van het belang van de weerbaarheid te doordringen, en meekijkende ouders er en passant aan te herinneren een noodpakket in huis te halen.
Een ‘whole of society approach’ of ‘domeinoverstijgende aanpak’, heet het in bestuurlijke rapporten. De omarming van zo’n integrale benadering vormt het antwoord op de veel gehekelde ‘verkokering’ bij de overheid, de ‘hokjesgeest’, die effectieve aanpak van complexe problemen in de weg zou staan. Volkskrant-columnist Kustaw Bessems noemde het als les van de coronacrisis: net als de bestrijding van de pandemie zou het versterken van de veiligheid gebaat zijn bij een aanpak die over de grenzen van maatschappelijke sectoren heen kijkt.
Tegelijkertijd: de opdeling van de publieke zaak in hokjes – een hokje voor het onderwijs, eentje voor de zorg, eentje voor cultuur, eentje voor het leger – is er niet voor niks. Daarmee staan we in voor het pluralistische karakter van het publieke belang. Intellectuele vorming van jonge burgers, gezondheid, kunst en nationale veiligheid, het is allemáál belangrijk. Door verschillende waarden onder de verantwoordelijkheid te brengen van aparte instituties zorgen we ervoor dat geen van die waarden wordt vergeten. De ‘firewall’-strategie, noemen bestuurskundigen David Thacher en Martin Rein het: met ‘brandmuren’ tussen sectoren voorkomen we dat de waarden van de ene sector die van de andere verdringen.
Nu de academie en de militaire sector steeds intensiever samen optrekken, hoop ik maar dat de brandmuren het houden. De waarden waarvoor de universiteit primaire verantwoordelijkheid draagt, zou ik omschrijven als kennisvinding, en de ontwikkeling van een kritische en onderzoekende geest bij de nieuwe generatie. Maar kunnen we wel zuivere kennis nastreven over oorlog en vrede wanneer de universiteit flink meer partnerschappen en financieringsrelaties aangaat met de krijgsmacht en de wapenindustrie? Dient die Nationale Weerbaarheidstraining voor studenten echt hun intellectuele ontwikkeling, of toch vooral… de nationale weerbaarheid?
Als de coronatijd ons iets heeft geleerd, is het wat mij betreft juist dat verschillende maatschappelijke sectoren fermer voor hun eigen waarden zouden mogen staan; dat het publieke belang nooit tot een enkel doel moet worden teruggebracht. Een van de verstandigere dingen die ik iemand heb horen zeggen tijdens de pandemie, toen werd aangekondigd dat de scholen voorlopig nog niet opengingen omdat dat zou afdoen aan de virusbestrijding: scholen zijn er ook niet voor de virusbestrijding. Scholen zijn er voor het onderwijzen van kinderen.
Op dezelfde manier denk ik nu: universiteiten zijn er niet voor de staatsveiligheid, en het Sinterklaasjournaal trouwens ook niet. Willen we onze samenleving weerbaar maken in al haar veelzijdigheid, denken we dan ook om de brandmuren?