Nu buitenlandse adoptie aan banden ligt, zoeken Nederlandse wensouders steeds vaker een draagmoeder. Daarmee lijken de misstanden zich te verplaatsen, ziet de rechtbank Den Haag. ‘Hoe kijken deze kinderen hier over twintig jaar op terug?’
is verslaggever van de Volkskrant.
Het is 2020 als een alleenstaande vrouw van 50 haar kinderwens in vervulling wil laten gaan. Voor adoptie of een vruchtbaarheidstraject komt ze in Nederland niet in aanmerking, vanwege haar leeftijd. Dus wijkt ze uit naar de VS. Daar vindt ze, via een bemiddelingsbureau en tegen betaling, twee eiceldonoren, twee zaadceldonoren en twee vrouwen die ieder een kind voor haar willen dragen. In 2022 worden de twee meisjes geboren. Op hun geboorteakte komt de Nederlandse vrouw als moeder te staan. Ze reizen met haar mee naar Nederland, waar ze de kinderen verzorgt.
Anderhalf jaar later wijst de rechtbank de adoptie toe. Met tegenzin, blijkt uit het vonnis. ‘Verzoekster heeft de rechtbank voor een voldongen feit geplaatst,’ valt daarin te lezen. ‘In het belang van de kinderen is de rechtbank genoodzaakt de adoptie toe te wijzen.’
De vrouw is niet genetisch verwant aan de kinderen, heeft geen toestemming gevraagd om een adoptie in gang te zetten en had die gezien haar leeftijd waarschijnlijk ook niet gekregen, somt de rechtbank op. Ook zijn de donoren anoniem, waardoor onzeker is of de kinderen ooit kunnen achterhalen van wie ze afstammen. In Nederland is anonieme donatie sinds 2004 verboden. Er is ook niet vastgesteld wie voor de kinderen gaat zorgen in het geval dat de vrouw iets overkomt, ‘wat gezien haar leeftijd niet ondenkbaar is’.
En toch: de rechtbank ziet geen betere mogelijkheid dan de adoptie toe te wijzen. De draagmoeders tekenden beiden een overeenkomst waarin zij instemmen met de adoptie en afstand doen van hun ouderlijke rechten en plichten. De kinderen hebben daarom niets van hen als ouders te verwachten, schrijft de rechtbank.
Het zijn dit soort zaken waar Cynthia de Nijs en Hetty Boone buikpijn van krijgen. Normaliter spreken ze zich alleen uit in de rechtszaal, maar de familierechters maken zich zorgen. Sinds buitenlandse adoptie in 2021 aan banden is gelegd, zien zij bij de rechtbank Den Haag, waar internationale geboorten worden ingeschreven in het bevolkingsregister, een toename van het aantal zaken rondom draagmoederschap.
‘In de meeste gevallen is het goed geregeld’, zegt De Nijs, die zo’n vijftig draagmoederschapszaken behandelde. ‘Maar er zitten gevallen tussen waarvan wij ons afvragen hoe die kinderen daar over 20 jaar op terugkijken.’ Ze werkt inmiddels als raadsheer bij het gerechtshof, maar wil nu alsnog haar ervaring bij de rechtbank delen.
‘Als rechters hebben we adoptieverzoeken ook altijd goedgekeurd’, zegt Boone, voorzitter van het team familierecht bij de Haagse rechtbank. ‘En pas na jaren werd duidelijk dat daar in de landen van herkomst geen goede controle op was.’ Draagmoederschap zou weleens het nieuwe adoptieschandaal in de maak kunnen zijn, vreest ze.
Vervalste documenten, misbruik van armoede in het buitenland, draagmoeders die tegen betaling afstand doen van kinderen: de misstanden rondom draagmoederschap doen sterk denken aan die rond adoptie vanuit andere landen, waarbij de schandalen na een rapport hierover van de staatscommissie-Joustra aanleiding vormden om die vorm van adoptie af te bouwen.
De Universiteit Leiden schatte het aantal Nederlandse kinderen dat wordt geboren uit draagmoederschap in 2021 op zo’n 31 per jaar. Gezien de inperking van buitenlandse adoptie achtten de onderzoekers het aannemelijk dat dit aantal zou toenemen. De wereldwijde markt voor draagmoederschap groeit inderdaad: ging daar in 2021 naar schatting nog 11,6 miljard dollar in om, vier jaar later was dat 22,4 miljard dollar, volgens marktonderzoeker Global Market Insights.
De Haagse rechtbank ziet die toename in de praktijk – en de misstanden die daarbij komen kijken. Wensouders zijn daarvoor vaak blind, zegt Boone, door hun vurige kinderwens. ‘Sommigen ontmoeten de draagmoeder niet eens, en zien dus ook niet of de situatie wel in de haak is. Dat voelt niet lekker, alsof je een kind uit het luikje van de automaat haalt.’
Om te voorkomen dat over een aantal jaar in Nederland honderden jongvolwassenen rondlopen die hun biologische ouders niet kunnen terugvinden en zich bekocht of voorgelogen voelen, moet de wetgever ingrijpen, stelt de rechtbank. ‘De maatschappij evolueert’, zegt Boone. ‘Daarom is het tijd dat er nu eindelijk nieuwe wetgeving komt.’
De familierechter doelt op een wettelijk kader voor draagmoederschap waarover al wordt gesproken sinds 2016, toen de staatscommissie-Herijking ouderschap signaleerde dat draagmoederschap populair zou kunnen worden. Na veel vertraging werd in 2023 een wetsvoorstel ingediend bij de Tweede Kamer, waarover nog niet is gestemd. Momenteel vindt een wetenschappelijke toets van het voorstel plaats, waarna behandeling in de Tweede Kamer volgt.
Op dit moment zijn wensouders die een draagmoeder zoeken aangewezen op hun eigen kring. De huidige wet, bedoeld als ontmoediging, verbiedt bemiddeling bij en adverteren voor draagmoederschap. Het nieuwe wetsvoorstel zou dat legaliseren. Een nationale draagmoederbank moet wensouders en draagmoeders dan aan elkaar koppelen. Nog voor de conceptie moet het geplande traject worden getoetst door een rechter, die de belangen van het kind, de wensouders en de draagmoeder afweegt.
De wetsversoepeling moet voorkomen dat wensouders uitwijken naar het buitenland, waar commercie misstanden in de hand werkt. Maar er leven ook zorgen over het wetsvoorstel, blijkt onder meer uit een een kritisch advies van de Raad van State.
Hoogleraar recht, ethiek en biotechnologie Britta van Beers noemt het wetsvoorstel ‘zorgwekkend’. Zij deelt de vrees van de rechtbank Den Haag dat draagmoederschap het nieuwe adoptieschandaal wordt, maar, zegt zij: ‘Deze wet voorkomt dat niet.’ Ze onderzocht of het voorstel de lessen van de commissie-Joustra rondom adoptie ter harte neemt en concludeerde dat er nauwelijks sprake is van voortschrijdend inzicht.
Als de nieuwe wet er komt, blijft commercieel draagmoederschap in Nederland verboden, maar zijn die trajecten in het buitenland wel toegestaan. Om te voorkomen dat wensouders naar lagelonenlanden gaan, waar de kans op uitbuiting en anonieme donaties groter is, wordt de weg naar Noord Amerika geëffend: geboorteakten uit Canada en de VS kunnen hier straks zonder rechterlijke toets worden ingeschreven.
Van Beers verbaast zich over het idee dat die landen ‘de boel goed hebben geregeld’. ‘Wensouders betalen daar meer dan een ton voor zo’n traject – het is een hele industrie.’ In haar onderzoek stuitte ze op websites met Black Friday-kortingen en ‘garantie’ op een gezonde baby – commercieel draagmoederschap schurkt soms dicht aan tegen onverbloemde kinderkoop.
Voor (jong)volwassenen die erachter komen dat er geld of zelfs een aanbieding gemoeid was met hun geboorte, is dat vaak uiterst pijnlijk. Ook de zakelijke overeenkomsten waarin draagmoeders afstand doen van hun ouderlijke rechten en plichten, kunnen voor kinderen schadelijk zijn als ze die later zien, zegt Van Beers. ‘Wensouders zijn een makkelijk doelwit voor die bedrijven. Ze willen zo wanhopig graag een kindje dat ze zich de gevolgen voor die toekomstige persoon maar moeilijk kunnen voorstellen. Het is aan de wetgever om hen te helpen en het kind te beschermen.’
De hoogleraar vreest dat het nieuwe wetsvoorstel draagmoederschap vooral populairder zal maken. ‘De redenatie is steeds dat wensouders toch wel op zoek gaan naar een draagmoeder, dus dat je dat maar beter kunt legaliseren en begeleiden. Een beetje zoals Nederland een paar jaar geleden heeft gedaan met onlinekansspelen. Maar zoals we toen gezien hebben, heeft legaliseren soms een aanzuigende werking.’
Niet de wens van de ouders, maar de rechten van het kind en de draagmoeder zouden centraal moeten staan in de wetgeving, bepleit Van Beers. Kinderen hebben het recht om hun ouders te kennen en voor zover mogelijk door hen te worden opgevoed. Bij draagmoeders wordt vaak inbreuk gemaakt op hun zelfbeschikkingsrecht, bijvoorbeeld omdat wensouders niet willen dat de zwangerschap wordt afgebroken wanneer complicaties de draagmoeder in gevaar brengen.
Die rechten komen veelal in het geding als er bemiddelaars bij trajecten betrokken zijn, zegt Van Beers. Bijvoorbeeld omdat wensouders de draagmoeder dan niet ontmoeten, bemiddelaars de draagmoeder uitbuiten voor eigen gewin of liegen over de mogelijkheid om in contact te komen met donoren. Als de wensouders en draagmoeder elkaar persoonlijk kennen, worden veel van dat soort risico’s weggenomen. Van Beers pleit er daarom voor draagmoederschap beperkt te houden tot de eigen kring – zoals het Nederlandse recht nu doet.
Dat maar weinig wensouders iemand bereid vinden om uit intrinsieke motivatie hun kind te dragen, vindt de hoogleraar geen reden om de wetgeving te versoepelen. ‘Die redenering gaat ervan uit dat mensen recht hebben op het krijgen van een kind – terwijl dat recht niet bestaat.’ Een kind krijgen als je onvruchtbaar bent, zegt Van Beers, of dat nu sociaal (bij lhbti-koppels) of medisch is, is nu eenmaal complex. ‘Je kunt die complexiteit niet wegpoetsen.’
Net zomin als de complexiteit rondom draagmoederschap is weg te poetsen, benadrukken de rechters in Den Haag: geen enkele vorm van wetgeving kan immers voorkomen dat wensouders via draagmoederschap een kind krijgen en de rechtbank voor een voldongen feit plaatsen. Ze willen als rechters niet op de stoel van de wetgever gaan zitten en dus geen uitspraken doen over het voorstel dat klaarligt, maar wel aan de bel trekken: er moet íéts veranderen.
Van Beers ondertussen hoopt dat de wetgever het over een andere boeg gooit: niet de weg vrijmaken voor draagmoedermoederschap, maar juist andere gezinsvormen, zoals co-ouderschap, juridisch mogelijk maken. ‘Zodat bijvoorbeeld een lesbisch en een homostel samen kinderen kunnen krijgen en alle vier juridisch ouder kunnen zijn. Als de wetgever een nieuw adoptieschandaal wil voorkomen, lijkt me dat daar mogelijkheden liggen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant