In misdaadfilms en -series duiken voortdurend klassieke detectives in een nieuwe vorm op. Hoe worden zij geïntroduceerd bij het hedendaagse publiek? De Volkskrant zet de nieuwste verfilmingen op een rij, en spreekt de Noorse hitschrijver Jo Nesbø over zijn detective Harry Hole.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
‘Fans houden van de shows vanwege de moorden. Ze willen het mysterie oplossen, zodat het goede zal overwinnen. En om een gevoel van controle over hun leven te hebben. Ze willen geloven dat ons verknipte bestaan zinvol is. De waarheid is: er is geen controle, het goede overwint nooit en het leven heeft geen zin.’
Aan het woord is Saoirse (gespeeld door Roisin Gallagher) in de Noord-Ierse crimeserie How to Get to Heaven from Belfast. Saoirse is een schrijver en maker van een populaire misdaadserie, die na de dood van een jeugdvriendin betrokken raakt bij een mogelijke moordzaak.
Dat ze zich onmiddellijk begint te gedragen als een hoofdpersoon in haar eigen crimefictie draagt bij aan het verrukkelijke metagehalte van deze nieuwe serie. En al helemaal omdat Saoirse erachter komt dat een moordmysterie precies is wat ze nodig had om haar leven weer zin te geven. Het leven mag niets dan emotionele chaos brengen, het moordslachtoffer met bijpassend whodunnit-mysterie brengt de hoop op orde. Of op zijn minst een antwoord op de vraag ‘wie heeft het gedaan’?
How to Get to Heaven from Belfast mag een originele serie zijn, er loopt een duidelijke lijn van Saoirse terug naar Miss Marple, de amateurdetective uit het Engelse dorp St Mary Mead, een creatie van Agatha Christie. Saoirse komt uit de verzameling van eigenwijze vrouwen die van hun bemoeizucht een queeste naar gerechtigheid maken. Laten we wel wezen: er zijn maar een paar basisvormen in het speurdersmodel.
Als er al een stamboom is, dan voert alles terug naar The Murders in the Rue Morgue, een verhaal van Edgar Allan Poe dat in 1841 werd gepubliceerd en algemeen wordt gezien als het eerste moderne detectiveverhaal. Het introduceert een tweetal raadselachtige moorden, met tal van bizarre en gruwelijke aspecten, waaronder het feit dat de moordscène zich deels in een vanbinnen afgesloten kamer bevindt.
Het verhaal introduceert C. Auguste Dupin, een Parijse speurder die tegenover elke gruwelijkheid pure ratio stelt, gebaseerd op observatie en logica. En ook niet onbelangrijk: de briljante deductie wordt gevolgd vanuit het perspectief van een gewone sterveling, een vriend die als verteller optreedt.
Het verhaal eindigt met de onthulling van de toedracht in een uitvoerige verklaring van Dupin, voor een ademloos publiek. Natuurlijk, het is het briljante brein van de speurder, maar het is ook zijn vermogen om elke vorm van medeleven uit te schakelen. De speurder is een freak, die op weg naar de waarheid alle emoties kan omzeilen.
Dupin was de aartsvader van duizend speurneuzen en The Murders in the Rue Morgue leverde een blauwdruk voor een nieuw genre. Zonder Dupin geen Sherlock Holmes of Hercule Poirot, om twee belangrijke nazaten te noemen. En zo verder naar de 21ste-eeuwse Benoit Blanc (Daniel Craig), de held van de Glass Onion-films.
In het streamingtijdperk worden de eeuwig populaire klassieke speurders voor de zoveelste maal tot leven gewekt in tal van nieuwe gedaanten.
Tussen 1930 en 1972 schreef de Belgische schrijver Georges Simenon (1903-1989) 75 romans en 28 korte verhalen over inspecteur (commissaire) Jules Maigret. Nauwelijks te bevatten, maar dit was slechts een fractie van zijn oeuvre, dat in totaal uit 400 romans bestond.
Aan het begin van elke roman krijgt de commissaris bericht van een nieuwe moordzaak, wat hem steeds in een andere Parijse kring brengt, van gangsters, restauranthouders, marktkooplui en ambachtslui, van kleine lieden tot aan de rijken die aan de boulevards wonen. In elk milieu voert hebzucht en jaloezie rechtstreeks naar moord. Maigret trekt bedachtzaam aan zijn pijp en lokt de dader met engelengeduld uit de tent.
De Maigret-verhalen zijn talloze malen verfilmd, met in de jaren zestig bekende Nederlandse versies, met achtereenvolgens Kees Brusse en Jan Teulings in de hoofdrol. Op Prime Video loopt een nieuwe, Engelstalige serie waarin Jules Maigret (Benjamin Wainwright) in het hedendaagse Parijs werkt. Het eerste seizoen van Maigret is verdeeld in dubbelafleveringen, telkens gebaseerd op een boek van Simenon, te beginnen met Maigret en de luie inbreker uit 1961.
En al wordt de plot vrij concreet gevolgd, het is wennen aan deze eigentijdse commissaris, die alleen een pijp vasthoudt in herinnering aan zijn vader. Geen uitgebreide lunches bereid door de lieftallige madame Maigret, die aan een gefronste wenkbrauw genoeg heeft om te beseffen dat ze haar man niet moet lastigvallen. De eigentijdse Louise Maigret heeft hier zelf een carrière als arts in een psychiatrisch hospitaal.
Hier ook geen eindeloze kroegentochten door het centrum van de stad, op zoek naar getuigen, aanwijzingen en de bodem van talloze glazen in het gezelschap van Sergeant Lucas (die hier een vrouw is).
De moderne Maigret ziet nog altijd veel meer dan zijn directe collega’s, al is het maar omdat hij zich niet laat dwarszitten door de strenge hiërarchie in het Parijse opsporingsapparaat. En omdat hij rustig een lunch overslaat. En dan wordt hij ook nog eens vader. Geen lunch én een kind, laat Simenon het maar niet horen.
Agatha Christie (1890-1976), de ‘koningin van de misdaad’, schreef 66 misdaadromans en 14 bundels met korte verhalen. Miss Marple en Hercule Poirot waren haar bekendste speurders, maar ze leverde ook een aantal oervormen van de moderne misdaadroman, waaronder And Then There Were None, een boek uit 1939 waarvan alleen al honderd miljoen exemplaren werden verkocht.
Tien mensen vinden in een lang weekend op een afgelegen landgoed een voor een hun einde, gestraft voor duistere daden in hun verleden. Beste verfilming is de gelijknamige driedelige BBC-serie uit 2015, die op YouTube is terug te vinden.
Het moordweekend in betere kringen is nog altijd populair, van de Glass Onion-films tot aan de recente Belgisch-Ierse serie This Is Not a Murder Mystery (NPO Start), waarin een aantal jonge surrealisten (Dalí, Man Ray, Lee Miller) merkt dat hun werk wordt gebruikt voor de enscenering van bloederige moordtaferelen. Het is de Belgische (natuurlijk) surrealist René Magritte die zich in dit gezelschap als een briljante speurder ontpopt.
De rechten van het oeuvre van de schrijver zelf liggen bij Agatha Christie Limited, waarvan een derde nog altijd in handen van de erven Christie is. Agatha Christie’s Seven Dials, gebaseerd op een roman uit 1929, is een recente eerste samenwerking tussen de erven en Netflix. De driedelige serie is een duidelijke poging om een Agatha-universum te creëren, met een Cluedo-achtige setting rond een moordmysterie rond, alweer, een schitterend landhuis.
Wat Seven Dials op zijn minst duidelijk maakt is dat Groot-Brittannië een eindeloos reservoir van schilderachtige moordlocaties heeft, compleet met acteurs als Helena Bonham Carter en Martin Freeman, die geboren lijken voor het Agatha Christie-imperium (zie ook Sherlock Holmes).
Sherlock Holmes, gebaseerd op de verhalen van Arthur Conan Doyle (1859-1930) en tot leven gekomen in A Study in Scarlet uit 1887, zou het meest verbeelde literaire personage uit de geschiedenis zijn. Dat geldt dan ook voor zijn kompaan dokter Watson, met wie Holmes samenwoont op het beroemde (en fictieve) adres Baker Street 221B in Londen.
Favoriete versie is nog altijd de eigentijdse BBC-serie Sherlock met Benedict Cumberbatch en Martin Freeman als Watson, waarvan de eerste drie seizoenen het best zijn (ze staan nog tot 30 maart op Netflix!). Deze zomer kunnen we ook de derde Enola Holmes-film (met Millie Bobby Brown) op Netflix verwachten, een populaire serie over de zus van Sherlock. Dat we hiermee nogal van de canon zijn afgedwaald is duidelijk.
Guy Ritchie maakte in 2009 en 2011 twee Sherlock Holmes films met Robert Downey jr. als Sherlock en Jude Law als Watson. Hij gebruikte het idioom dat in die tijd populair was, de actiefilm, en daarmee werd Holmes een superheld in het Londen van de late 19de eeuw. Guy Ritchie keert nu terug naar het werk van Holmes met de serie Young Sherlock (Prime Video), een verfilming van de gelijknamige boekenserie van Andrew Lane (62).
Hierin is Sherlock Holmes (Hero Fiennes Tiffin) een 19-jarige student in Oxford, nauwelijks in staat zijn geweldige brein in toom te houden. Hij zal al zijn denkkracht nodig hebben als hij wordt verdacht van een serie moorden. Hij krijgt, en dit zal tegen het zere been van de puristen zijn, hulp van zijn nieuwe vriend James Moriarty (Dónal Finn), die lezers van de oorspronkelijke verhalen kennen als de aartsvijand van Sherlock. De rol van Moriarty in Sherlock van de BBC betekende voor Andrew Scott zijn grote doorbraak.
Young Sherlock, dat duidelijk meer in de youngadulthoek zit, heeft alle flair van het werk van Ritchie. Colin Firth, Natascha McElhone en andere bekende Britse acteurs geven deze nieuwe Sherlock het nodige cachet. Bewakers van de oertekst moeten er rekening mee houden dat voor een nieuwe generatie kijkers Young Sherlock wel eens de nieuwe canon kan worden.
Jo Nesbø (65) is, naast Karl Ove Knausgård, wereldwijd een van de populairste Noorse schrijvers, met tientallen miljoenen verkochte boeken. Een belangrijk deel van zijn oeuvre bestaat uit thrillers rond zijn getroebleerde held rechercheur Harry Hole (Hò-leh, in het Noors), een getraumatiseerde, alcoholische figuur met briljante inzichten die hem meestal naar het donkere hart van de mensheid voeren.
Jo Nesbø’s Detective Hole op Netflix is de eerste Noorse serieverfilming van een Harry Hole-thriller, gebaseerd op Dodelijk patroon, het vijfde boek in de reeks. Nesbø hoeft niet bang te zijn dat met de serie de ziel van Hole aangetast zal worden, want hij is zelf de showrunner van de serie.
We spreken hem kort, waarbij hij allereerst kwijt wil dat de Nederlandse schaatser Ard Schenk een held was in zijn jeugd, al was het maar omdat hij vloeiend Noors sprak. Hoe heeft hij het bewerken van zijn eigen boek aangepakt?
‘De roman is er al. En ik ben zelf de auteur van het boek, maar als showrunner van de serie heb ik geen respect voor de auteur óf voor het boek. Ik kon het verhaal dus opnieuw gaan vertellen. De sleutelelementen in het verhaal hebben altijd goed gewerkt, dus er was genoeg dat ik kon bewaren. Ik moest het verhaal natuurlijk updaten van 2003 naar 2026, een technologisch compleet andere tijd. En ik kreeg de kans om personages te schrappen of ze een ander geslacht te geven.’
Als eerste Harry Hole-serie moest de held bij een heel nieuw publiek geïntroduceerd worden. Geen probleem, volgens Nesbø. ‘De eerste episode van de serie moet je zien als een soort samenvatting van de twee boeken die voorafgingen aan Dodelijk patroon. In Hollywood introduceer je meestal je held door hem iets nobels te laten doen, wat ook wel het ‘held redt kat-principe’ wordt genoemd. Maar ik wilde een andere kant op.
‘Ik sprak hier met filmmaker Christopher Nolan over en die zei dat het juist zaak was om je protagonist meteen een probleem mee te geven. Volgens hem kan het publiek vervolgens niet anders dan meeleven met het personage.
‘Hij gaf een voorbeeld uit Psycho van Alfred Hitchcock, waar de hoofdpersoon een psychopathische moordenaar is die probeert het lichaam van een slachtoffer te laten verdwijnen door een auto in een moeras te laten zinken. Als dat maar moeizaam gaat, merk je dat je als kijker toch meeleeft met de moordenaar.
‘In die zin geef ik Harry in de eerste aflevering meteen een paar problemen mee: een onopgeloste moord, een schuldgevoel over een dode collega en een emotionale blokkade, omdat hij denkt dat hij de liefde van zijn vriendin niet waard is.’
Hoe omschrijft Nesbø zijn held zelf? ‘Ik zou Harry een cynische romanticus willen noemen. En een duister genie. Onderschat niet hoe moeilijk het is een personage te creëren dat zo veel slimmer is dan je zelf bent. Ik kan dat alleen maar doen omdat ik als schrijver natuurlijk andersom werk. Ik begin bij de oplossing en werk dan terug naar het begin, strooiend met aanwijzingen. En daardoor ziet Harry het natuurlijk allemaal heel scherp.’
Jo Nesbø’s Detective Hole, vanaf 26/3 op Netflix.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant