Het nadeel van een geheugen is toch het ‘hé, waar ken ik dat van’-stemmetje. Dat begon al met de ‘wijkrechter’, in 2018 een ‘innovatie’ om de rechter dichter bij de burger te brengen. Wat leuk, de kantonrechter is terug, dacht ik toen, inmiddels alweer op zo’n twaalf plaatsen! Was dat nou nieuw of eerder een correctie? Kennelijk was die ‘herindeling gerechtelijke kaart’ uit 2002 toch niet zo’n doorslaand succes. Destijds moesten 63 zelfstandige kantongerechten sluiten en fuseerden er negentien rechtbanken en vijf hoven. Blijkbaar vraagt de rechtspraak juist om meer nabijheid, om beter contact. Presto, de informele ‘wijkrechter’! De slinger van voortschrijdend inzicht zwaait weer terug.
Hetzelfde viel me op aan de boa, de buitengewoon opsporingsambtenaar, die als lokale handhaver een duizend-dingendoekje is geworden. En bedrieglijk veel op de in 1994 afgeschafte gemeentepolitie is gaan lijken. Die corrigeerde de baldadige jeugd, lette op het verkeer en kende z’n pappenheimers.
De gecentraliseerde Nationale Politie, anno 2013, is gespecialiseerd geraakt en in beslag genomen door Den Haag. Als nationaal platform tegen georganiseerde criminaliteit, cybercrime, geweld, terreur, zedenmisdrijven etcetera. Die moet alles tegelijk zijn voor iedereen, is boksbal voor de politiek en worstelt met prioriteiten. En is ook geïrriteerd. Omdat ze óók de ophaaldienst voor Verwarde Personen is geworden, kop van jut voor vuurwerkschutters en ordedienst voor het overbetaalde voetbal. Daarbij moest ze ook nog talloze publieke sleutelfiguren gaan ‘bewaken en beveiligen’. Geen wonder dat ‘de politie’ vooral in een rijdende auto zit, op weg naar elders.
Voor de burger is ‘oom agent’ nu heel vaak de ‘handhaver’ in blauw/zwart, die fietst en vooral ook afstapt. Bijvoorbeeld als een fietser z’n telefoon raadpleegt: 170 euro boete, mocht ik onlangs vaststellen. Inmiddels is de moderne boa bijna óveral in de handhaving aanwezig. Als parkeerwacht, boswachter, sociaal rechercheur, deurwaarder, leerplichtambtenaar, conducteur/NS-controleur, zorgbeveiliger op de Eerste Hulp.
De ongeveer duizend werkgevers variëren van particuliere busbedrijven tot waterschappen, gemeenten en boseigenaren. De politie heeft ongeveer 46.000 man operationeel – tegenover 23.000 boa’s. Wie budget heeft en een controle- of veiligheidsvraag, kan boa’s gaan werven. Het leidde ook tot een functioneel versnipperd en onoverzichtelijk geheel. Handhaving à la carte, met politie en OM als toezichthouder.
„De vraag naar leefbaarheid en veiligheid is haast onbegrensd”, verklaarde de dienstdoende minister van Justitie in oktober de boa-opmars aan de Kamer. Ten overvloede vermoedelijk. Waarna in negentien kantjes deze informele politiedienst een nieuw bestuurlijk kader werd aangemeten. Voortaan minder bijzondere ‘domeinen’, meer uniforme afspraken over bevoegdheden, uitrusting, opleiding en verantwoording. Voor de liefhebber van de rechtsstaat-plattegrond: een nieuw ‘boabestel’ dus, met de complimenten van het kabinet-Schoof, dat in negentien maanden twee ministers van Justitie zag passeren.
Maar tussen neus en lippen door is er de facto een decentrale politiedienst opgericht, met nieuwe regievoorschriften. Daarmee is tegelijk het geweldsmonopolie van de staat opnieuw gedefinieerd, verspreid over talloze publieke en particuliere werkgevers.
Wie, zoals ik, op de koppelriem van de moderne boa let, kon dit zien aankomen. Daar bungelen nu al regelmatig een wapenstok, een pepperspray, handboeien en in zeldzame gevallen zelfs het Walther P99-dienstwapen.
Wát? Ja, lieve mensen, de technocratie volgt hier de praktijk. De honderden boabazen willen hun handhavers namelijk al vrij lang beter bewapenen, of ‘beschermen’ zoals dat vroom heet. De NS mocht vorige maand een pilot met een wapenstok voor 75 van z’n 680 stations-boa’s beginnen. En Amsterdam moest vorige maand vaststellen dat het op basis van verkeerd begrepen geweldscijfers z’n boa’s mogelijk onterecht al van een wapenstok had voorzien. Natuurmonumenten kent al sinds 2002 bewapende boswachters. Gemeenten eisen een wapen om tegen stropers, xtc-afvaldumpers en agressieve mountainbikers op te kunnen treden. Want die bestaan dus.
Waarna dat stemmetje zich weer meldt. Bestond er niet ooit gewoon veldpolitie, kwam daar het begrip veldwachter niet vandaan? Zeker, als onderdeel van de Rijkspolitie. Kenden we ‘vroeger’ geen spoorwegpolitie?
Kortom, is dit de slinger van voortschrijdend inzicht, met nieuwe handhavers die sprekend op oude lijken maar dan minder doordacht? Raken we hier tegelijkertijd het zicht kwijt op wat de politiefunctie in een rechtsstaat is – en wie daarin wel en vooral géén wapen nodig heeft? Wie er in welk uniform, in wiens dienst, tegen wie, en vooral ook wanneer, geweld mag gebruiken? En hoe goed die daarin is getraind? Wie houdt toezicht, wie is het bevoegd gezag? En waar kan je als burger klagen nadat je door een Arriva-controleur of Gelders Landschap-boswachter na een woordenwisseling bent gepepperd, beschoten of tegen de grond gemept? Misschien kan de Raad van State hier nog éven op de rem trappen en de Kamer wakker schudden?