TV-recensie Kun je de toekomst de pas afsnijden? Het is een boeiende vraag, zo blijkt weer eens uit twee documentaires, al kan het niet zonder enige ‘perspectivische verwondering’.
Beeld uit de documentaire 'Het Systeem'.
De Rijksdagbrand uit 1933 heeft nog altijd een belangrijke plek in het collectieve geheugen. Dat is anders voor de aanleiding, of voorwendsel, voor de Kristallnacht. Die nacht zelf is nog wel bekend: meer dan duizend synagogen gingen in de brand, honderden Joodse Duitsers verloren het leven en zo’n dertigduizend werden afgevoerd naar concentratiekampen. Minder bekend is wie ervoor zorgde dat het vat buskruit, aangestampt door Hitler, Goebbels en een stroom aan racistische propaganda, tot ontploffing kwam. Het was een zeventienjarige jongen, Herschel Grynszpan. Hij woonde alleen in Parijs, illegaal. Zijn ouders behoorden tot de groep Duitse Joden die door het naziregime over de grens met Polen was gezet. Daar waren ze ook niet welkom en wachtten ze hun lot af bij de grens, zonder eten of onderdak. Grynszpan hoorde hiervan in Parijs, ontstak in woede, kocht een pistool en meldde zich bij de Duitse ambassade. Daar werd hij ontvangen door ambassadesecretaris Ernst vom Rath. Herschel schoot hem neer.
Vom Rath stierf twee dagen later, een staatsbegrafenis volgde.
In een documentaire die de EO zondagmiddag uitzond blijkt veel rond deze aanleiding niet te zijn wat de Duitse propaganda ervan maakte. Wel wordt duidelijk dat Grynszpan een splijtzwam is in de Joodse wereld. Voor het ene kamp heeft hij de Kristallnacht veroorzaakt: sommige familieleden in Israël willen niet dat zijn naam ooit nog wordt genoemd en Holocaustonderzoeker Yossi Biran noemt hem „een idioot”. Voor het andere kamp is hij een held. „Als er meer Joden als hij waren geweest”, horen we in Een dappere Joodse jongen, „waren er minder Joden vermoord.”
Neutraler gezegd: de jongen wilde een gruwelijke toekomst de pas afsnijden, maar zorgde voor het startsein.
Wat een geweldige programmering, dacht ik gisteren toen ik zag dat dezelfde zender, NPO2, een documentaire uitzond die dezelfde vraag behandelde waarvoor de Joodse gemeenschap zich in 1938 gesteld zag. Wat te doen als je de ramp ziet aankomen? Filmmaker Joris Postema volgde drie activisten die strijden tegen een zwarte toekomst. Het resultaat is een documentaire, Het systeem (VPRO), waarin prachtige beelden je door onsamenhangende verhalen trekken. Soms zie je een activist in pak, voor een muziekstrijkje op een conferentie (denk: de Titanic), dan zie je er één met een masker op een stoet automobilisten ophouden, om uiteindelijk door de politie te worden weggesleept. Wat de film ontsiert is dat de maker zelf nogal activistisch te werk gaat. Zo deinst hij er niet voor terug te goochelen met allerlei cijfers om de ernst te tonen van de klimaatopwarming. We krijgen zelfs het aantal mensen in beeld die jij en ik vermoorden door koffie te drinken in wegwerpbekers. Zonder context of verdieping.
In termen van programmering was dit wel oké, want het bracht mij terug naar een Nu te zien (AvroTros) die NPO begin van de middag uitzond. In dat programma leidt een museumdirecteur je in zo’n zes minuten rondt door een tentoonstelling in een ander museum. In deze aflevering liet Sietske van Zanten (van het LAM museum in Lisse) de geweldige foto’s zien van de inmiddels 84-jarige Jan Dibbets die momenteel in Museum H’ART hangen. Het draait daarin om perspectivische vertekening. Je ziet een vierkant op een grasveld en pas door langer kijken én denken begrijp je dat het hier niet om een vierkant kan gaan … wel om het oogpunt van de fotograaf.
Zoals zo vaak bij sterke kunst zie je niet wat je ziet. Zoals dat ook gebeurt in de film over Grynszpan: het verhaal blijkt niet wat je dacht en niemand weet precies hoe het zit. Het systeem was opgeknapt van iets meer van deze perspectivische verwondering.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden