De opmars van de lokale partijen, forse verliezen bij GroenLinks-PvdA en een iets gestegen opkomstpercentage: alles over de gemeenteraadsverkiezingen in kaarten en grafieken.
Door Serena Frijters en Raoul du Pré
De lokale partijen zijn gezamenlijk opnieuw de onbetwiste winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen. Ruim 2,5 miljoen kiezers lieten de landelijke partijen links liggen en kozen lokaal. De lokale partijen behaalden ruim 3.300 raadszetels en 34 procent van de stemmen, opnieuw meer dan bij de vorige verkiezingen. Daarbij kwam geen van de landelijke partijen in de buurt.
De ‘Leefbaren’, ‘Gemeentebelangen’ en veel andere lokale partijen zijn al jaren een vaste waarde in het gemeentebestuur. Maar deze verkiezing kende ook grote nieuwkomers: in Alphen-Chaam en Westervoort komen Lokaal Krachtig en Wij Westervoort met ruim 40 procent van de stemmen vanuit het niets de raad in. Ook in Oldebroek, Maasdriel en Nederweert hebben nieuwe lokale partijen veel stemmen weten te winnen.
Van de landelijk georganiseerde partijen volgt GroenLinks-PvdA op gepaste afstand, met ruim 14 procent. Dat is een tik voor de linkse fusiepartij, die hoopte dat de optelsom van beide partijen meer kiezers zou lokken. Dat effect valt tegen, net als bij de landelijke verkiezingen in oktober.
In 2022 kregen GroenLinks en de PvdA samen nog bijna 17 procent van de kiezers achter zich. Daarmee is de partij van Jesse Klaver de belangrijkste verliezer van deze verkiezingen. Toch weet de partij nog wel de meeste kiezers van alle landelijke partijen aan zich te binden: ruim 1,1 miljoen.
Als naar raadszetels wordt gekeken, moet GroenLinks-PvdA het CDA en de VVD nog voor zich laten gaan, al hebben deze partijen elk minder dan negenhonderdduizend stemmen. Henri Bontenbal kan ook een overwinning claimen: met 1.110 zetels heeft het CDA van alle landelijke partijen straks de meeste raadsleden.
De VVD haalt ongeveer evenveel stemmen binnen als vier jaar geleden, maar heeft toch wat te vieren. De partij is nu in dertig gemeenten de grootste (dat waren er vier jaar geleden maar dertien) en is daarmee veel vaker dan na de vorige verkiezingen als eerste aan zet in de verschillende formaties.
De opvallendste uitschieter in de grote steden is Hart voor Den Haag, de partij van Richard de Mos. Die werd met 9 zetels in 2022 al de grootste fractie in de gemeenteraad, en daar komen nu nog 7 zetels bij. Daarmee krijgt hij meer dan een derde van de Haagse raadszetels in handen. Hart voor Den Haag snoept zetels af van meerdere fracties, maar vooral de VVD krijgt een dreun: van 7 naar 3 zetels.
In Amsterdam is GroenLinks duidelijk gegroeid, van 8 naar 10 zetels. Een echte opsteker voor de samenwerking is dat niet: de PvdA verloor juist 2 zetels (in de hoofdstad zijn de partijen niet gefuseerd).
Rotterdam gaat tegen de landelijke trend in. GroenLinks-PvdA wint daar 2 zetels ten opzichte van 2022. Het komt zo op 11 zetels, waarmee het in stemmenaantal de lokale partij Leefbaar Rotterdam voorbijgaat.
Veel winst is geboekt door (nieuwe) lokale partijen die expliciet campagne voerden tegen de komst van een asielzoekerscentrum. De Spreidingswet, waarmee het kabinet asielzoekers gelijkmatiger wil verdelen over Nederland, leidde in de afgelopen tijd in veel gemeenten tot felle protesten, mede aangevoerd door de landelijke partijen PVV en FvD. Dat geluid heeft de gemeenteraden bereikt, die in het asieldebat waarschijnlijk nog wat feller tegenover de rijksoverheid komen te staan.
Dat gaat zeker gebeuren in de raden waar FvD een opmars maakt. De partij van Lidewij de Vos en Thierry Baudet heeft haar deelname aan de gemeenteraadsverkiezingen met succes uitgebreid naar een recordaantal van 104 gemeenten. De partij haalde in al die gemeenten een of meer zetels en kreeg op landelijk niveau zo’n 4 procent van de stemmen. In heel Nederland gaan 299 raadsleden voor FvD aan het werk. In Velsen (Noord-Holland) en Epe (Gelderland) is FvD vanaf nu de grootste partij.
De PVV is in vijf gemeenten de grootste, waaronder in Zoetermeer en Terneuzen, maar moet met slechts 101 raadsleden de FvD als concurrent op de radicaal-rechtse flank ver voor zich dulden.
De verhoudingen tussen de voornaamste landelijke partijen verschuiven niet drastisch, al zal met name GroenLinks-PvdA zich veel meer van deze verkiezingen hebben voorgesteld. De linkse fusiepartij verliest zo’n 140 gemeenteraadsleden, en is nu in 39 gemeenten de grootste. GroenLinks en/of de PvdA waren dat bij de vorige verkiezingen in 65 gemeenten.
In een aantal Limburgse gemeenten is dat goed te zien. Zo verloor GroenLinks-PvdA in Kerkrade, Vaals en Sittard-Geleen ruim 40 procent van de stemmen ten opzichte van vier jaar geleden. Ook in het Gelderse Elburg en het Groningse Pekela verloor de linkse partij fors. Pekela is een van de vijf gemeenten in Nederland waar de PVV de grootste is.
Het CDA is stabiel de grootste in veel gemeenten in het oosten en in Friesland: de opkomst en (gedeeltelijke) ondergang van BBB en NSC die het CDA veel stemmers kostte, speelden zich grotendeels ná de vorige gemeenteraadsverkiezingen af. D66 boekt een kleine winst en is nu in onder andere Den Bosch, Maastricht en Gooise Meren de grootste.
Zorgen zullen er zijn op het partijkantoor van de SP. De partij verliest al jaren verkiezingen op alle niveaus en zakt nu ook lokaal weer verder weg. Net als GroenLinks-PvdA profiteert de SP niet van de felle oppositie in Den Haag tegen het minderheidskabinet van premier Rob Jetten. In veel gemeenten verloor de SP zetels. Zelfs in het voormalige machtsbastion Oss halveerde de partij bijna. De SP behaalde daar nu nog maar 10 procent van de stemmen en levert 4 van de 8 raadszetels in.
Vooraf werd gevreesd voor een historisch lage opkomst. In 2022 kwam met 51 procent opkomst nét meer dan de helft van de kiezers opdagen bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dat diepterecord is niet verbroken: de opkomst is voorlopig vastgesteld op 53,7 procent. Dat percentage leidde tot opgetogen partijleiders en meerdere abseilende politici, maar is alsnog de een-na-laagste opkomst ooit.
De verschillen zijn groot, in Staphorst was de opkomst met 80,6 procent verreweg het hoogst. Rotterdam heeft voorlopig de laagste opkomst, 40,6 procent. Dat is wel hoger dan in 2022: toen kwam 38,9 procent van de Rotterdammers opdagen bij de stembus.
Met een nipte marge op Leefbaar wist GroenLinks-PvdA in Rotterdam de eerste linkse overwinning sinds 2010 binnen te slepen. Toch lijkt een terugkeer in het stadsbestuur niet eenvoudig. ‘Deze uitslag geeft niet veel opties.’
FvD is landelijk de grootste winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen. Kandidaten die eerder in opspraak kwamen vanwege een openlijk extreemrechts verleden zijn vanaf volgende week raadslid.
De spectaculaire winst van D66 bij de landelijke verkiezingen afgelopen najaar heeft zich niet vertaald in een soortgelijke groeispurt bij de gemeenteraadsverkiezingen. D66 neemt wel de nummer 1-positie over in Den Bosch, maar blijft verder bijna overal gelijk.
Source: Volkskrant