Woensdag kiezen inwoners van bijna alle Nederlandse gemeenten een nieuwe gemeenteraad. De raadsleden zullen zich daarna buigen over de begroting van hun stad of dorp. Hoeveel geld komt er binnen van het Rijk en hoeveel betalen de inwoners?
Door Serena Frijters
Graphics Stefan Pullen
Gemeenten hebben slechts invloed op een klein deel van hun inkomsten. Het merendeel van hun budget komt van het Rijk. De afgelopen jaren is dat percentage opgelopen. Inmiddels komt ruim 72 procent van het geld van het Rijk. Dat was 62 procent in 2020.
2026 zou een ‘ravijnjaar’ worden. Er dreigde een tekort van 2,4 miljard euro. Vooral de kosten voor jeugdzorg stijgen snel: dat is een taak die voor een steeds groter deel bij gemeenten is komen te liggen. Op het nippertje werd in de Voorjaarsnota van 2025 extra geld toegezegd. In september vorig jaar werd dat officieel. Gemeenten kregen voor 2025 gezamenlijk 1 miljard euro extra. Ook voor 2026 en 2027 werd meer Rijksbudget vrijgemaakt. Het is een tijdelijke oplossing: vanaf 2028 dreigen opnieuw grote tekorten.
Elke gemeente krijgt een Algemene Uitkering uit het Gemeentefonds. Daarnaast zijn er specifieke uitkeringen, waar vaak een doel aan gebonden is. De bijdrage van het Rijk per inwoner loopt enorm uiteen, blijkt uit cijfers van het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO) van de Rijksuniversiteit Groningen.
De nationale overheid verdeelt het geld op basis van een aantal factoren, zoals hoeveel kosten een gemeente heeft. Dat hangt onder andere af van de oppervlakte van de gemeente, of de plaats een ‘regionale centrumfunctie’ heeft (en dus veel bezoekers van buiten krijgt), en het aantal inwoners met een uitkering.
Ook wordt meegewogen hoeveel belasting een gemeente kan innen. Op plekken waar veel grote, dure huizen staan, kan meer ozb-belasting opgehaald worden. Rijke gemeenten als Bloemendaal en Blaricum krijgen verreweg het minste geld, minder dan 1.500 euro per inwoner per jaar. Aan de andere kant van het spectrum staan Heerlen, Schiermonnikoog, Vlissingen en Rotterdam. Die gemeenten ontvangen meer dan 4.000 euro per inwoner.
Bij drie van deze gemeenten komt dat door specifieke uitkeringen. Uit de algemene gelden krijgen zij minder dan 3.000 euro. Schiermonnikoog en andere kleine gemeenten ontvangen sowieso relatief veel: de kosten per inwoner zijn in een kleine gemeente vaak een stuk hoger.
Kijk hieronder of jouw gemeente veel overgemaakt krijgt uit Den Haag:
De graphics in dit verhaal passen zich automatisch aan jouw gemeente aan. Vul je niets in, dan tonen we het landelijk gemiddelde. Je invoer wordt niet opgeslagen.
Inkomsten vanuit het Rijk per gemeente in 2023, in euro's per inwoner
Overig bestaat uit de optelsom van decentralisatie- en integratie-uitkeringen, overige gemeentefondsuitkeringen en specifieke gelden.
Bron: Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO) van de Rijksuniversiteit Groningen
De rest van de gemeentebegroting (ruim een kwart) wordt opgebracht door de inwoners. De woonplaats kan veel verschil maken voor de belastingaanslag. De grootste posten zijn de onroerende zaakbelasting, de rioolbelasting en de afvalstoffenheffing.
Hoe hoog die belastingen zijn hangt af van verschillende zaken: betreft het een koop- of huurhuis, hoeveel mensen er wonen en hoe hoog is de WOZ-waarde. De sterk stijgende huizenprijzen hebben geleid tot hogere WOZ-waarden. Dat heeft de afgelopen jaren geleid tot een grote stroom aan bezwaarschriften.
Hoge gemeentelijke woonlasten kunnen op een gretig gemeentebestuur wijzen, maar dat hoeft niet zo te zijn: wie duurder woont betaalt, grosso modo, ook meer belasting.
Hoeveel kost riool, afval en wonen in jouw gemeente? En is dat meer of minder dan gemiddeld?
Schatting gemeentelijke heffingen voor een meerpersoonshuishouden in een koop/huurwoning in euro's per jaar
Bron: COELO, analyse de Volkskrant
Juist relatief kleine belastingposten kunnen zorgen voor veel discussie. Gemeenten kunnen kiezen of ze bepaalde belastingen wel of niet heffen.
De hondenbelasting is uit. Het is een van de oudste belastingsoorten, maar werd vorig jaar in slechts 111 van de 342 gemeenten geïnd. Hondenbelasting is, samen met andere kleinere belastingsoorten zoals de reclamebelasting en de forensenbelasting, goed voor minder dan 0,2 procent van de gemeentebudgetten. In bijvoorbeeld Katwijk en Tilburg gaat het desondanks om een fors bedrag, ruim 130 euro per jaar voor de eerste hond. Onder andere de VVD in Katwijk en BurgerBelangen Hoeksche Waard (98,40 euro voor de eerste hond) maken van het afschaffen van de heffing een speerpunt bij de komende verkiezingen.
De toeristenbelasting heeft juist de wind in de rug. Veel gemeenten zien het als goede inkomstenbron. Slechts 23 gemeenten vragen geen geld aan hotelgasten of kampeerders van buiten de gemeente. Bovendien kan een hoger bedrag per nacht misschien het massatoerisme wat indammen, zo hoopt Amsterdam. Daar is de toeristenbelasting een van de hoogste van Europa.
Benadering van belastingen en leges in euro's, 2025
Bron: COELO, analyse de Volkskrant
Voor een nieuw paspoort, rijbewijs of een uittreksel uit de basisregistratie mogen gemeenten zelf een tarief kiezen. In de praktijk is dat vrijwel overal gelijk aan het maximumbedrag dat het Rijk heeft vastgesteld. Er zijn weinig gemeenten die minder dan 86,85 euro rekenen voor een paspoort, of minder dan 52,10 euro voor een rijbewijs.
Zwembaden zijn steeds vaker een molensteen om de nek van gemeenten. Maar: weinig kwesties in de lokale politiek zijn zo beladen.
Gemeenten spelen een sleutelrol bij het cultuurbeleid. Na de coronapandemie stak Enschede theatermakers en beeldend kunstenaars een helpende hand toe. Raadsleden raakten overtuigd van het belang van een bruisend cultureel leven. Maar houden ze dat na de verkiezingen vol?
Nederland heeft steeds meer stembureaus. Aanstaande woensdag kunnen Nederlanders op 9.961 plekken hun stem uitbrengen voor de gemeenteraadsverkiezingen. Toch is het in sommige gemeenten meer dringen voor het stemhokje dan in andere.
Source: Volkskrant