Nog nooit hebben zo veel Israëliërs zich afgevraagd of ze wel in hun land willen blijven wonen. De aanval op Iran maakt dat nog urgenter. ‘Het gaat hier niet beter worden dus je kunt maar beter weg zijn, zeker als je kinderen hebt.’
Door Sacha Kester
Fotografie en video Kobi Wolf
Het wordt wel wennen, weet Roy Sheinman. Als alles meezit, hij moet nog worden aangenomen op het conservatorium in Amsterdam, kijkt hij komende herfst niet meer uit op wuivende palmbomen aan de Middellandse Zee, maar op verwaaide platanen langs het IJ in Amsterdam.
Het zijn niet alleen zijn ambities als jazzmuzikant die Scheinman (19) naar Nederland brengen, hij voelt zich ook niet meer in Israël thuis. ‘Waar te beginnen?’, zegt hij met een vriendelijke lach, terwijl hij in zijn ouderlijk huis een lp op de draaitafel legt. ‘Alleen al de oorlogen die ons land steeds weer begint, nu ook weer tegen Iran. En denk aan wat we hebben gedaan in Gaza, of aan de agressie op de Westelijke Jordaanoever.’ Scheinman schudt langzaam zijn hoofd. ‘Hoe kan ik in een land blijven wonen dat zulke misdaden pleegt, en hoe kan ik mij omringen met mensen die daaraan deelnemen, of die het goedpraten?’
Roy Sheinman (19) wil een nieuw leven opbouwen in Nederland.
Sheinman is niet de enige Israëliër die zijn spullen pakt en het land verlaat: volgens cijfers van de Israëlische overheid zijn de afgelopen twee jaar meer dan 150 duizend Israëliërs vertrokken – de meesten met een enkeltje op zak. ‘Dit is geen emigratiegolf’, zei de parlementariër Gilad Kariv toen de cijfers bekend werden. ‘Dit is een tsunami van emigranten.’
Het fenomeen is al een paar jaar aan de gang. Toen de huidige regering eind 2022 aantrad en vergaande juridische hervormingen aankondigde, schrok liberaal en seculier Israël zich rot. Mensen gingen massaal de straat op om te demonstreren, en opvallend veel burgers besloten zelfs om te vertrekken, uit vrees dat het land op termijn geen democratie meer zou zijn.
Maar na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de oorlogen die volgden, pakten nog veel meer mensen hun spullen. In een Facebookgroep voor mensen die Israël verlaten (en waar zij elkaar tips geven over allerhande praktische zaken) worden motieven als ‘de harde samenleving’ en ‘het ongelooflijk dure leven’ genoemd, maar ook het gevoel van onveiligheid speelt een rol.
Kort na 7 oktober vroegen vrienden elkaar plotseling of zij hun kinderen met messen onder hun kussen lieten slapen, zodat zij zichzelf eventueel konden verdedigen. En nu gezinnen wéér lange nachten met huilende peuters in de schuilkelders doorbrengen vanwege de raketten uit Iran, wordt de vraag door velen opnieuw gesteld: moeten we hier wel blijven?
Favoriete bestemmingen zijn Europa en de Verenigde Staten – ook omdat de ouders of voorouders van veel Israëliërs daarvandaan komen, en zij op basis van diverse programma’s (het verschilt per land) een paspoort voor deze landen kunnen krijgen.
‘Het dagelijkse nieuws heeft veel invloed’, merkt Yoav Stern, eigenaar van een kantoor dat mensen met Duitse en Poolse wortels helpt met het papierwerk. ‘Als er ’s morgens wordt bericht over wéér een clash tussen premier Benjamin Netanyahu en het Hooggerechtshof, staat de telefoon bij mij roodgloeiend. Eerst bellen de mensen die al klant bij mij zijn, om te informeren of het proces een beetje vlotjes verloopt. Later melden zich nieuwe cliënten. Die zijn toch eens in de lades van opa en oma naar oude identiteitspapieren gaan zoeken, en stellen zichzelf de emotionele vraag of zij willen emigreren naar het land dat hun voorouders zijn ontvlucht.’
Cafés en restaurants zijn nu gesloten, maar vlak voordat de aanval op Iran begon, zaten de terrassen van Tel Aviv elke avond vol
Het proces kost echter tijd, vertelt Stern. ‘Er staat twee, drie jaar voor. Mensen bellen bij mij dus niet omdat ze een dag later willen vertrekken. Ze zoeken eerder een soort verzekeringspolis, zodat ze zeker weten dat ze weg kunnen als de situatie in de toekomst verslechtert.’
Michal Segal Arnold, een jurist die een aantal jaar geleden zelf naar Nederland is vertrokken en nu een boek schrijft over de Israëlische migratiegolf, ziet hetzelfde. ‘Mensen denken er jaren over na voordat ze definitief hun koffers pakken.’ Wat hun het laatste duwtje geeft? Volgens Arnold is het meestal de mix van onveiligheid en het gevoel dat de overheid er alleen nog maar is voor die ene groep religieuze hardliners. ‘De meeste mensen die ik spreek zijn bang dat het tij niet meer te keren valt en het leven in Israël in de toekomst alleen maar slechter gaat worden. Dan kun je maar beter weg zijn, zeker als je kinderen hebt.’
Vlak voor de aanval op Iran begon en cafés en restaurants nog open waren, was er op de terrassen in Tel Aviv geen sprake van paniek, maar tegelijkertijd maakte vrijwel iedereen zich zorgen over de toekomst. ‘Wat mij betreft is het probleem niet zozeer de oorlog’, zegt Jonatan, een twintiger die liever zijn achternaam niet geeft. ‘Ik vrees de groeiende invloed van religie op onze politiek. En de ultra-orthodoxen krijgen heel veel kinderen: dat gaat in de toekomst niet minder worden. Dus ja: ik heb ook een Europees paspoort, maar nee: ik ben nog niet klaar voor vertrek.’
In nachtclub Kuli Alma hoor je hetzelfde geluid: mensen weten niet wat de toekomst gaat brengen, maar willen hun thuis niet zomaar achterlaten. ‘Dit is mijn land’, zegt de 19-jarige Elior fel. ‘Ik hoor hier. Iedereen die vertrekt, is een verrader.’
Zijn vriendinnetje Ana is milder. ‘Ik begrijp het wel, maar ik geloof niet dat het in Europa beter voor ons zou zijn, met al dat antisemitisme. Bovendien: ik heb alles hier.’ En als een jonge vrouw op het podium het nummer Vogue van Madonna zingt (het is karaoke-avond) en uitdagend haar jasje uittrekt, zegt Ana stralend: ‘Kijk om je heen. Tel Aviv is een heerlijke stad, en wij hebben een heerlijk leven. Dit zou ik nooit willen verliezen!’
Bezoekers van de karaoke-avond in club Kuli Alma moeten er niet aan denken om hun land voorgoed te verlaten. ‘Dat is verraad!’
Afrine Bonstein (36) is vorig jaar naar Europa geëmigreerd en mist dat ‘heerlijke leven’ in Israël niet. ‘Ik wilde altijd al weg van de keiharde grenzen die om ons kleine land heen staan’, vertelt ze in haar ouderlijk huis in Tel Aviv, waar ze haar jarige vader bezoekt. ‘Maar het geweld tegen de Palestijnen en de haat die ik overal voelde, waren voor mij de druppel.’
Afrine Bonstein (36) is vorig jaar uit Israël weggegaan.
Bonstein was al jong activistisch en toen zij 18 werd, weigerde zij in het leger te dienen. ‘Een belangrijke reden om níét uit Israël te vertrekken was het gevoel dat ik mensen dan in de steek laat. Als iedereen die vecht tegen dit systeem besluit om zijn koffers te pakken, zijn de Palestijnen echt aan de goden overgeleverd.’ Ze aait de kat van haar ouders die constant om aandacht bedelt, en kijkt even bedrukt. ‘Ik voel me schuldig dat ik nu geen deel meer uitmaak van de strijd om rechtvaardigheid, maar ik kon het niet meer aan: al die Israëliërs die hun menselijkheid lijken te verliezen, die in elke Palestijn een vijand zien.’
Bonstein en Sheinman zijn uitzonderingen, zegt Michal Segal Arnold, de vrouw die een boek over de emigranten schrijft. ‘De meesten zijn niet bezig met het lijden van de Palestijnen. Als de oorlog al genoemd wordt als reden van vertrek, gaat het mensen eerder om hun eigen veiligheid of het idee dat het leger niet meer is wat het vroeger was: dat hun kinderen, die straks in dienst moeten, in Gaza door de verkeerde commandant voor de leeuwen gegooid kunnen worden.’
Volgens Israëlische sociologen en demografen zijn de meeste emigranten hoogopgeleid en seculier. En het gaat vaak om jonge gezinnen die werkzaam zijn in de hightech, de zorg en het hoger onderwijs. Uitgerekend de mensen dus, die de innovatie en ontwikkeling voortstuwen waarop de Israëlische economie drijft – maar ook degenen die zich niet herkennen in een religieuze samenleving en bovendien gemakkelijk in het buitenland aan de slag kunnen. Het verlies van deze groep, zo vrezen experts, kan op termijn verwoestende gevolgen hebben voor het land.
Maar dat is niet de enige reden van debat over dit onderwerp. ‘Israëliërs die vertrekken – dat was lange tijd taboe’, zegt Arnold. ‘Israël moest juist het land zijn waar Joden vanuit de hele wereld naartoe komen, niet de plek die zij ontvluchten.’
Je ziet het terug in de taal: je als Jood vestigen in Israël wordt aliya genoemd, wat ‘verheffing’ betekent. Vertrek is yerida, oftewel ‘afdaling’. In de jaren zeventig van de vorige eeuw maakte de toenmalige premier Yitzhak Rabin eventuele emigranten belachelijk, en noemde hen zelfs ‘watjes’, en ook nu wordt het door velen gezien als verraad aan het zionisme.
Dat zal Cassio Leens een zorg zijn. De 36-jarige data-analist is in 2018 vanuit Braziliaanse Rio de Janeiro, waar hij in de Joodse gemeenschap opgroeide, naar Israël gekomen – deels om ideologische redenen, deels in de hoop een beter leven te krijgen. Maar het valt hem zwaar. ‘Mensen zijn hier hard’, zegt hij, voorzichtig naar woorden zoekend. ‘Ze schreeuwen naar elkaar op straat, dringen altijd voor in de rij, en noemen dat dan assertief. En zachtheid, volgens mij een belangrijke kwaliteit, wordt gezien als zwakte.’
Cassio Leens (36) kwam in 2018 naar Israël, maar wil weg, hij weet nog niet naar welk land.
Het leven in Israël bleek sowieso een strijd. Leens verdient naar eigen zeggen ‘uitstekend’, maar in het dure Tel Aviv is het net genoeg voor een klein, schimmelig appartementje in een buitenwijk. De oorlogen die volgden op de aanval van Hamas, hebben het leven voor hem nog zwaarder gemaakt. ‘Ik zit nu elke nacht urenlang in een donkere, smerige kelder vanwege de raketaanvallen’, vertelt hij. ‘Met allemaal buurtgenoten met hun huilende kleintjes die niet begrijpen wat er gebeurt.’
Het valt Leens extra zwaar omdat hij het gevoel heeft er alleen voor te staan. ‘Je ziet dat veel Israëliërs overeind blijven door het gevoel dat ze dit samen doen, maar tegelijkertijd laten ze mij voelen dat ik, als nieuwkomer, als buitenstaander die nooit in het leger heeft gediend, daar geen onderdeel van uitmaak.’
Is die eenzaamheid gewoon onderdeel van het emigratieproces?, vroeg Leens zich steeds af, en moest hij zichzelf dus meer tijd geven? Maar na een lange worsteling besloot hij dat het genoeg is geweest. Leens weet nog niet naar welk land hij gaat, maar hij zal Israël achter zich laten. ‘Mensen vragen me soms of ik niet moet blijven om voor de ziel van Israël te vechten. Maar nu denk ik: die ziel van Israël, dat is precies waar voor mij het probleem zit.’
Artsen zonder Grenzen moet vanaf zondag weg uit Gaza, omdat het weigert Israël privégegevens van hulpverleners te geven. Dat is een schijnreden, meent directeur Karel Hendriks. ‘Het ging altijd om ons vertrek.’
Na een desinformatiecampagne van het pro-Israëlische UN Watch eisen diverse Europese regeringen het vertrek van VN-rapporteur voor de Palestijnse gebieden Francesca Albanese. Zij zullen dit aanhangig maken bij de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties, die vandaag in Genève begint aan een vijf weken durende zitting.
Lees hier al het nieuws, reportages en achtergrondverhalen over de oorlog tussen Israël en Hamas, en de spanningen in het Midden-Oosten.
Source: Volkskrant