In Bangladesh worden jongeren opgeleid voor de Italiaanse arbeidsmarkt. Als het aan de Europese Commissie ligt is dit de manier om de Europese vergrijzing te lijf te gaan. Het is een ‘win-winovereenkomst’.
Door Iva Venneman
Fotografie Hendra Eka
Alle leerlingen kijken gebiologeerd naar Rosaline Rosario. De 35-jarige vrouw staat naast de gedekte tafel voor in het lokaal, met twee menukaarten in de hand. ‘Buongiorno’, begroet ze haar gasten vrolijk. Ze schuift hun stoelen aan en vervolgt in vloeiend Italiaans: ‘Vuoi acqua naturale o acqua frizzante?’
Rosario is in gedachten al in Rome, een voor haar onbekende stad in een onbekend land, waar ze zich als christen thuis hoopt te gaan voelen, zodra ze er eenmaal woont en werkt. Zover is het nog niet. Nu ze de zestien weken durende cursus van de Europese Unie heeft afgerond, kan ze zodra ze een baan vindt een werkvisum voor Italië krijgen. Ze solliciteert vanuit haar woonplaats Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh.
Rosaline Rosario serveert haar twee ‘Italiaanse gasten’, Sakin (links) en Masrafi (rechts), hun gerechten.
Dat geeft haar nog even de kans om haar nieuwe vaardigheden te demonstreren aan de volgende lichting studenten, die ook dromen van een toekomst in Europa.
Rosario loopt om de tafel heen in het lokaal, waar een 32-delig westers servies en 15-delige zilverkleurige bestekset aan de wand zijn gemonteerd. Met de linkerhand op de rug schenkt ze de glazen vol denkbeeldig bruiswater. Ze tovert een plastic hamburger tevoorschijn. En besluit dan, geheel volgens de Italiaanse etiquette, met ‘Buon appetito’.
De klas begint spontaan te klappen.
Lesmateriaal aan de wand.
Studenten en docenten van de 16-weken durende cursus van de Europese Unie.
Dit tafereel is tekenend voor de stille ommezwaai die Europa heeft doorgemaakt. De Europese Unie investeerde jarenlang in het afsluiten van de illegale migratieroutes over de Middellandse Zee waarover in het kielzog van vluchtelingen ook duizenden niet-westerse arbeidsmigranten kwamen, die gedoemd waren om in de illegaliteit te belanden. Maar langzaamaan daalt binnen de EU het besef in dat Europa vanwege de vergrijzing juist arbeidsmigranten van buiten nodig heeft.
De Europese Commissie is het verst met die denkomslag. Ze verraste begin dit jaar met het voorstel om vol in te zetten op het aantrekken van arbeidsmigranten van buiten de EU. Juist nu de Verenigde Staten een anti-immigratiebeleid voeren, moet de EU ‘de aantrekkelijkste plek worden in de wereldwijde concurrentie om talent’.
Wie wil weten hoe de Commissie dat voor zich ziet, moet naar Bangladesh. Dat is een van de weinige landen die al sinds 2024 een zogenoemd Talent Partnership met de Europese Unie hebben gesloten en nog specifieker: met Italië. Dat het land, waar de radicaal-rechtse antimigratiepartij Fratelli d’Italia sinds 2022 aan de macht is, vrijwillig arbeidsmigranten van buiten Europa aantrekt, klinkt tegenstrijdig. Maar volgens de EU is er sprake van een heuse ‘win-winovereenkomst’.
Italië kampt als meest vergrijsde land van de EU immers nu al met grote arbeidstekorten, die vanwege het teruglopende geboortecijfer alleen maar gaan toenemen. De overeenkomst met Bangladesh moet helpen de openstaande Italiaanse vacatures te vullen. Tot 2027 worden drieduizend Bengalen klaargestoomd voor de Italiaanse arbeidsmarkt. Het gaat om jongeren van 18 tot 36 jaar die een diploma hebben op het gebied van landbouw, scheepbouw, ICT, horeca, kledingindustrie, bouw of productiewerk. Interessant genoeg zijn het geen hoogopgeleide kenniswerkers, een diploma op mbo-niveau volstaat.
Masrafi Bin Monir is een van de jongeren die door de selectiecommissie zijn gekomen. De 24-jarige, die net als zijn medeleerlingen gekleed gaat in overhemd en gilet, krijgt vanochtend les in het klaslokaal in Dhaka. Vanmiddag racet hij door naar het Intercontinental Hotel, waar hij zes dagen per week in de bediening werkt. Hij heeft daarmee een van de meest prestigieuze horecabanen van de stad.
Toch meldde Monir zich direct aan toen hij hoorde over het EU-programma. Waarom gooit hij zijn hele leven overhoop als hij al zo’n goede baan heeft? Monir vindt het antwoord op die vraag zo voor de hand liggend, dat hij ervan moet lachen. In Italië verdient hij veel meer. Hij krijgt er waarschijnlijk een vast contract. En als hij ooit weer terugkeert naar Bangladesh, staat die werkervaring prachtig op zijn cv, somt hij op.
Dat hij daarvoor zijn vrouw en 1-jarige kind in Bangladesh moet achterlaten, vindt hij lastig, maar niet onoverkomelijk. ‘Ik kan daar gewoon meer voor mijn gezin betekenen dan hier.’ Hij is bovendien niet van plan om zich permanent in Italië te vestigen. Zodra hij genoeg geld heeft verdiend, zegt hij stralend, komt hij terug om zijn eigen zaak te beginnen in zijn geboorteplaats Cox’s Bazaar, Bangladesh’ populairste badplaats aan de Golf van Bengalen.
Voor Monir in Italië kan solliciteren, krijgt hij drie maanden beroepsonderwijs op school en één maand les in de praktijk. Daar leert hij, naast het Italiaans en Italiaanse omgangsvormen, ook praktische zaken als: hoe open je een bankrekening en hoe bereid je een sollicitatiegesprek voor.
Ook krijgt hij les in financiële zelfstandigheid, zegt Farhana Alam van de Internationale Arbeidsorganisatie, die samen met Italië het lesprogramma samenstelde. ‘We weten uit de praktijk dat arbeidsmigranten uit Bangladesh meestal al hun geld direct naar hun familie thuis sturen. Om te voorkomen dat ze in de problemen komen of helemaal berooid naar huis terugkeren, besteden we nu al aandacht aan het belang van sparen.’
Hoelang Monir in Italië kan blijven, hangt van zijn toekomstige werkgever af. Zijn werkvisum duurt zolang als Monirs contract loopt. Hoe Europa daarna wil voorkomen dat Monir alsnog kiest voor een bestaan in de illegaliteit, is nog onduidelijk. Dat is de verantwoordelijkheid van lidstaat Italië. Tot nu toe is er nog geen ervaring mee. Want de eerste lichting studenten is net pas afgestudeerd en zoekt nu naar een baan.
Saki, Roseline Rozario en Masrafi Bin Monir.
Ondanks de open eindjes, wekt het partnerschap al wel de interesse van andere EU-lidstaten. Duitsland, Roemenië, Griekenland en Slowakije kijken vanaf de zijlijn mee om te zien of zo’n constructie ook iets voor hen is.
Nederland is vooralsnog niet geïnteresseerd, hoewel de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in november nog adviseerde om afspraken te maken met landen uit Zuidoost-Azië en Afrika over migratie, om ‘lege schappen’ en nog grotere personeelstekorten in de toekomst te voorkomen.
Italië heeft ondertussen nog een tweede doel met het programma: het bieden van een alternatief voor de gevaarlijke illegale migratieroutes over de Middellandse Zee. Want Italië is sinds enkele jaren het gedroomde land voor veel Bengalen.
Bengalen vielen voor het eerst op in de cijfers van de Europese grensdienst Frontex in 2017, toen nog met een relatief bescheiden aantal van negenduizend mensen die vanaf de Libische kust op een boot stapten om de riskante oversteek naar het Italiaanse eiland Lampedusa te maken. Maar vanaf 2022 zijn de aantallen omhoog gesprongen.
Met 22 duizend man waren de Bengalen vorig jaar zelfs de grootste migrantengroep die illegaal naar Europa kwam. Bangladesh dankt die twijfelachtige eer aan een goed georganiseerd maffianetwerk, dat zich uitstrekt van Libië tot aan het Bengaalse platteland.
In het door akkers omringde dorpje Lokkhiganj, op zo’n twee uur rijden van de hoofdstad Dhaka, zijn de huizen van de meeste Italiëgangers die illegaal de oversteek maakten, goed te herkennen. Ze zijn omringd door stalen poorten of gemaakt van gasbetonblokken in plaats van golfplaten. Het welvaartsverschil met thuisblijvende families is enorm. De boer die verderop het land omploegt om mosterdzaad in te zaaien, kan alleen maar van dromen van zo’n huis.
Omar, een pientere scholier uit Lokkhiganj, raakte waarschijnlijk vijf jaar geleden gegrepen door het idee om naar Italië te gaan. Hij was 18 jaar toen hij thuiskwam uit school en zijn ouders vroeg om geld voor de reis naar Italië. Toen ze dat weigerden, verkocht hij stiekem hun enige koe, hun appeltje voor de dorst. Met 56 duizend taka, omgerekend 394 euro, vertrok hij naar Libië.
‘Hij was zo dom om te denken dat hij aan dat bedrag genoeg had’, zegt Minu Begem, Omars moeder, trillend van verdriet. De 60-jarige vrouw zit op een bed, onder een dak van golfplaten, nerveus pulkend aan haar zwarte nagelriemen. Ze is het levende bewijs dat een familielid in Italië geen garantie is voor geluk.
Minu Begem, de moeder van Omar.
Want de dorpsgenoot met connecties in Libië, die had beloofd om Omar naar Italië te brengen, klopte al snel na zijn vertrek bij Omars ouders aan. Omar zat vast in Saoedi-Arabië en had geen telefoon, was het verhaal. Als ze wilde dat hij naar huis zou bellen, moest er meer geld worden overgemaakt. Het bleek het begin van maandenlange chantage, met als algehele dieptepunt de dag waarop Omar aankwam in Libië en direct door de Libische maffia gevangen werd gezet en gemarteld.
De familie moest 2,5 miljoen taka (ruim 17 duizend euro) neertellen om Omar vrij te krijgen. Om dat te kunnen betalen, sloten ze leningen af bij vrienden en verkochten ze het stuk land waarop ze rijst verbouwden. Omar belandde daarna toch nog op een boot naar Italië. Maar nu, vijf jaar later, betaalt hij met het geld dat hij in Italië verdient nog altijd de schulden van zijn ouders af. Van de dorpsgenoot ontbreekt ondertussen ieder spoor.
Inwoners van Lokkhiganj.
Een woning in Lokkhiganj, gebouwd door een dorpsgenoot die in Europa werk heeft gevonden.
Begem is sinds die tijd zichzelf niet meer, vertelt ze. ‘Ik bezwoer om nooit meer een familielid naar Italië te laten gaan.’
De Europese Unie en Bangladesh hopen Bengalen die overwegen om via Libië de oversteek te wagen met het Talent Partnerschap een alternatief te kunnen bieden. Tegelijkertijd is onderdeel van de afspraak ook dat Bangladesh voortaan beter meewerkt aan de terugkeer van landgenoten die de oversteek illegaal hebben gewaagd. Of het werkt, zal de komende jaren moeten blijken.
In Lokkhiganj heeft het bestaan van een alternatief vooralsnog geen verschil gemaakt. Want ondanks Omars verhaal bleef Italië trekken voor de mannen uit de familie. Onopgeleid als ze zijn, komen ze toch niet in aanmerking voor een opleidingsplek van de EU.
Begem moest daarom toezien hoe haar neefje en haar schoonzoon Omar achterna reisden. En hoezeer ze het hem ook uit zijn hoofd probeerde te praten, zelfs Begems jongere broer Saddam, een van de succesvolste boeren van het dorp, besloot in november naar Italië af te reizen. ‘Want hoe rijk je ook bent’, klinkt het in Lokkhiganj, ‘naar Italië gaan geeft pas echt aanzien.’
Foto van Saddam, de zoon van Begem die de reis naar Italië niet overleefde.
En dus maakte Begems familie op 11 november 2025 opnieuw geld voor een boottocht over naar de Libische maffia, nu voor Saddam. In het WhatsAppgesprek is te zien hoe de tussenpersoon een duimpje stuurde toen het geld binnen was.
Een dag later kwam het bericht dat de boot waarmee Saddam richting Europa voer, was omgeslagen. Hij was die dag een van de vier Bengalen die stierven in de Middellandse Zee. Zijn lichaam werd nooit gevonden.
De studentenopstand van 2024 in Bangladesh vormde voor gen Z’ers wereldwijd een bron van inspiratie: jongeren konden een oude, autoritaire macht omverwerpen. Vandaag worden in Bangladesh verkiezingen gehouden. Welke kant gaat het op?
Met de nieuwe Europese regels voor terugkeer dreigen in Europa klopjachten op ongewenste immigranten te ontstaan. Daarvoor waarschuwen meer dan zeventig hulporganisaties in een gezamenlijke verklaring. Ze vrezen voor ‘ICE-achtige taferelen’.
Hoe moet Europa zich verhouden tot de nieuwe wereldorde? Daarbij zit in elk geval het anti-migratiesentiment Europa danig in de weg.
Source: Volkskrant