Iran versus de Golfstaten Omdat het militair zwakker is dan zijn vijanden, ziet Iran geen andere optie dan wild om zich heen slaan. Dat raakt de Golfstaten hard. Hoelang kunnen ze zich beperken tot zelfverdediging in de escalerende regionale oorlog?
Vogels vliegen weg terwijl rook opstijgt in de olie-industriezone van Fujairah na een brand die is ontstaan door puin na de onderschepping van een drone door de luchtverdediging, aldus het mediakantoor van Fujairah, een van Verenigde Arabische Emiraten, 3 maart.
De Golfstaten waren er duidelijk over: de Verenigde Staten mochten hun militaire bases in de regio niet gebruiken voor aanvallen op Iran. Zo hoopten zij niet te worden meegezogen in een oorlog tussen Iran, Israël en de VS.
Tevergeefs. Zaterdagochtend, enkele uren nadat de eerste bommen op Teheran waren gevallen, meldde Bahrein dat het Amerikaanse marinehoofdkwartier daar was aangevallen. Kort daarna volgden inslagen in alle zes Golfstaten (Oman, de Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië, Koeweit, Qatar en Bahrein), door directe treffers of rondvliegende scherven. Internationale luchthavens in Dubai, Riad en Doha raakten beschadigd, evenals wooncomplexen en hotels in onder meer Bahrein en Dubai.
Volgens analist Máté Szalai, Golfexpert bij Clingendael, is vooral de schaal van de Iraanse tegenaanval opvallend. „De Golfstaten bleken het primaire doelwit. De Verenigde Arabische Emiraten kregen bijna evenveel raketten en drones te verwerken als Israël.” Dat ook Oman werd bestookt, noemt hij veelzeggend. Dat land had afgelopen weken intensief bemiddeld tussen Washington en Teheran en onderhoudt traditioneel redelijke banden met Iran.
In verschillende Golfstaten wonen bovendien aanzienlijke sjiitische gemeenschappen – naar schatting 5 tot 10 procent van de bevolking in Qatar en 5 tot 15 procent in de Verenigde Arabische Emiraten – die een deel van hun inkomen naar familieleden in Iran overmaken. Een aanval op de Emiraten raakt daarmee indirect ook de Iraanse economie.
Wat is de achtergrond van de strategie van Iran, en welke opties hebben de Golfstaten?
Wat kun je doen als je militair veel zwakker bent dan de vijand? Het die vijand op andere manieren zo lastig mogelijk maken. Dat is wat Iran doet, als reactie op de Amerikaans-Israëlische agressie: het probeert er een grote regionale oorlog van te maken. En dat is precies wat de Amerikaanse president Donald Trump hoopt te voorkomen.
Met raket- en droneaanvallen op energiefaciliteiten, hotels, vliegvelden, havens en ambassades hoopt Iran dat de Golfstaten er bij de Verenigde Staten op zullen aandringen de bombardementen te staken. Bovendien hoopt Iran dat de verstoring van het luchtverkeer en de wereldmarkten economische schade toebrengt aan de VS en Israël. Oplopende benzineprijzen vormen voor Trump mogelijk een politiek probleem, in aanloop naar de Congresverkiezingen van komend najaar.
De Iraanse chaosoorlog heeft iets roekeloos, maar ook dat kan strategische voordelen hebben. Gedraag je als een irrationale gek en de vijand weet niet wat hij van je moet verwachten.
Het lijkt erop dat het plan om zo veel mogelijk chaos te veroorzaken nog door de inmiddels gedode opperste leider Ali Khamenei uitgedacht is. Alireza Arafi, lid van het interim-bewind van Iran, zei maandag in een videoboodschap dat de oorlog voorspoedig verloopt „volgens Khamenei’s ontwerp”.
Khamenei zou zijn plan ontworpen hebben na de Twaalfdaagse Oorlog van juni vorig jaar. Volgens de Financial Times werd Iran toen overvallen door de mate waarin Israëlische inlichtingendiensten tot het land doorgedrongen waren. Zo wist Israël de ene na de andere legerleider uit te schakelen. Na weer een liquidatie werd het een bijzonder ondankbare baan om de dode op te volgen: dat was letterlijk levensgevaarlijk.
Daarom heeft Iran besloten om de militaire bevelvoering te decentraliseren. Tegen nieuwszender Al Jazeera zei minister Abbas Araghchi (Buitenlandse Zaken): „Onze militaire eenheden zijn nu feitelijk onafhankelijk en enigszins geïsoleerd, en ze handelen op basis van algemene instructies die ze van tevoren hebben ontvangen.” Ook deze keer slaagden Israël en de VS erin om meerdere legerleiders te doden, maar dat heeft de uitvoering van Khamenei’s plan niet verstoord.
Na de aanval van Hamas op Israël van 7 oktober 2023 werd een grootschalige regionale oorlog verwacht. Die bleef toen uit, vooral omdat Iran zich niet actief in de strijd mengde. Nu het land zo in het nauw gebracht wordt, creëert het die regionale oorlog alsnog, en doelbewust.
De Financial Times citeert een anonieme insider in het Iraanse regime, die stelt dat zijn land na de Amerikaans-Israëlische aanval „geen andere keuze” had dan escaleren en een grote brand stichten. „Toen onze rode lijnen overschreden werden, in strijd met alle internationale wetten, konden we ons niet meer aan de spelregels houden.”
De Golfstaten hadden de aanvallen kunnen voorspellen, aldus de insider. „Wat hadden ze dan verwacht? Als het hoofd van de Islamitische Republiek het doelwit wordt, denken ze dan dat er niets zal gebeuren?”
Op een satellietfoto is te zien hoe de brandweer een brand blust na een droneaanval op een raffinaderij in Saoedi-Arabië.
De Iraanse aanvallen raken de kern van de strategie van de Golflanden. Saudi-Arabië, Qatar en de Emiraten hebben de afgelopen jaren gekozen voor geopolitieke neutraliteit. Geen expliciete keuze voor een machtsblok, maar profilering als veilige haven in een turbulente regio. Die positie moest buitenlandse investeerders aantrekken en maakte het mogelijk steden als Dubai en Riyad uit te bouwen tot mondiale knooppunten voor handel en financiën. Zo konden ze hun economie voorbereiden op een tijdperk waarin olie minder dominant is.
Dat imago staat nu onder druk. Met de sluiting van de Straat van Hormuz komen daar economische gevolgen bij. Olie- en gasexport vormen nog altijd een substantieel deel van het bbp van de Golfstaten. Een langdurige verstoring van de scheepvaart raakt direct hun inkomsten en hun reputatie als betrouwbare energieleverancier.
Vanwege die economische kwetsbaarheid acht Szalai het onwaarschijnlijk dat de Golfstaten aan offensieve operaties tegen Iran zullen deelnemen. Wel kunnen ze zich aansluiten bij een internationale coalitie om de Straat van Hormuz te heropenen, aldus de analist. Zo kunnen ze hun handelsbelang verdedigen zonder openlijk partij te kiezen in de oorlog.
Publiekelijke militaire samenwerking met Israël blijft gevoelig. Nu al vrezen de Golfstaten dat Israël het machtigste land van de regio is geworden. Binnenlands is steun aan Israël, na het geweld in Gaza, bovendien moeilijk te verkopen. Dat geldt in het bijzonder voor Qatar, dat vorig jaar nog door Israël werd gebombardeerd tijdens operaties tegen Hamas-kopstukken.
Ook de militaire mogelijkheden zijn beperkt. De defensiestructuur van de Golfstaten is in hoge mate ontworpen rond Amerikaanse veiligheidsgaranties. De Emiraten en Saoedi-Arabië investeerden de afgelopen jaren fors in hun krijgsmachten, maar hun doctrine blijft defensief en afhankelijk van Amerikaanse ondersteuning.
Ook politieke eensgezindheid is niet vanzelfsprekend. Zondag overlegden de ministers van Buitenlandse Zaken via een video-ontmoeting, zonder zichtbare doorbraken. Onderlinge rivaliteit speelt mee: kleinere staten als de Emiraten, Oman en Qatar accepteren niet automatisch Saoedisch leiderschap. „Het zijn zes landen, maar ook zes families”, zegt Szalai. „Met een geschiedenis van spanningen en wantrouwen die niet zomaar verdwijnt.”
Volgens Haaretz is er toch nog diplomatiek verkeer tussen Iran en de Golfstaten. Minister Araghchi heeft de Golfstaten duidelijk gemaakt dat Iran zich het recht voorbehoudt om zich tegen de Amerikaans-Israëlische agressie te verdedigen.
In veel Golfstaten zijn Amerikaanse bases gevestigd. Elk land dat zijn grondgebied of faciliteiten laat gebruiken voor een militaire operatie tegen Iran, kan volgens Araghchi als medeplichtig aan het conflict worden beschouwd.
Met het onder vuur nemen van alle zes Golfstaten neemt Iran een groot risico, zegt Szalai. De Golfmonarchieën hadden tot dusver belang bij een verzwakt, maar voorspelbaar Iraans regime. Als zij nu concluderen dat die stabiliteit een illusie is, kan regime change in Iran voor de Golfstaten ineens als strategisch voordeel gaan gelden – en daarmee ook als optie.
De Iraanse aanvallen op de Golfstaten zouden deze landen dichter naar elkaar kunnen drijven. Voor de Golfstaten is de vraag hoe lang ze hun neutraliteit nog kunnen behouden: als de oorlog tegelijkertijd hun economie, hun veiligheid en hun neutraliteit bedreigt, wordt afzijdigheid zelf een riskante keuze.
Een gemeenschappelijk front aan de overzijde van de Perzische Golf is het laatste wat het Iraanse regime kan gebruiken. Maar welk alternatief heeft Iran? De opvolgers van Khamenei vechten voor de overleving van het theocratische regime. Daarbij hebben ze niets meer te verliezen.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet