Met de gemeenteraadsverkiezingen op komst staat de Almelose politiek in het teken van één kwestie: het Stadstheater. Na 35 jaar zette de raad een streep door de subsidie en sloot het theater. Die stopzetting was ten onrechte, oordeelde de rechter. Hoe kwam het zover?
is regioverslaggever van de Volkskrant in Oost-Nederland.
‘Er is één dossier, het Theaterhotel. Doe mij een lol en zorg dat u heelt met elkaar.’ Bij haar afscheid als waarnemend burgemeester van Almelo vecht Mirjam van ’t Veld in de zomer van 2024 tegen haar tranen ten overstaan van de gemeenteraad. ‘Dit dossier kent alleen maar verliezers.’
Van ’t Veld zegt daarna dat ze ‘altijd boven de partijen staat’ en zich daarom ‘niet zal uitspreken’ als burgemeester. ‘Maar ik doe nu mijn ambtsketen af’, zegt de CDA-politica, waarna ze stilvalt om haar emoties onder controle te krijgen. ‘Dit raakt me echt.’
Ze steekt haar vinger priemend in de lucht en wijst naar de raad. ‘U mag niet de integriteit van dit college’, zegt ze, en kijkt dan achterom naar Margreet Overmeen (D66), ‘van deze wethouder in twijfel trekken. Ik heb er acht maanden bij gezeten, en er was geen vooropgezet plan.’
Als half maart een nieuwe gemeenteraad wordt gekozen, sluit Almelo een periode af die grotendeels in het teken stond van één kwestie: het Stadstheater. De emoties hierover liepen in de meest versplinterde gemeenteraad van Nederland – op het hoogtepunt waren 35 zetels verdeeld over 18 fracties – zo hoog op, dat Van ’t Velds opvolger Richard Korteland als burgemeester verzuchtte dat de raadsleden gezamenlijk ‘in therapie’ moesten. Waarna daadwerkelijk praatsessies volgden met oud-minister Arie Slob.
Maar de Almelose gemeentesoap hield aan. In december oordeelde de bestuursrechter in Zwolle dat de gemeenteraad een cruciaal besluit nam over het Stadstheater, maar daartoe helemaal niet bevoegd was. Tijdens de raadsvergadering van 27 februari 2024 werd bij meerderheid besloten alle subsidies voor het theater onmiddellijk te stoppen, waarmee een nieuwe programmering onmogelijk werd.
Het doek viel twee jaar geleden voor het laatst voor Tineke Schouten. 35 jaar nadat Ad van der Valk in 1987 voor 1 gulden de verlieslatende Schouwburg de Hagen van de gemeente had overgenomen en had omgevormd tot het Stadstheater. Hoe kon deze plek de Almelose politiek zo in chaos storten en het komende stadsbestuur met een nare erfenis opzadelen?
Een theater uitbesteden aan een private ondernemer is eind jaren tachtig uniek in Nederland. In ruil voor tonnen subsidie kan de gemeente Almelo een veel hogere verliespost van ruim 1 miljoen wegstrepen.
Maar sinds 2010 komt het theater jaarlijks gemiddeld 400 duizend euro tekort, becijferde een accountant voor de directie. Omdat de programmeringssubsidie pas vanaf 2016 beperkt wordt geïndexeerd, tot zo’n 600 duizend euro per jaar, blijven investeringen en onderhoud achter. Gesprekken over extra financiering met de gemeente lopen op niets uit.
Tot 2022, als na de coronajaren beide partijen het erover eens zijn dat iets moet gebeuren aan het verouderde theater. Er komt een renovatieplan van 18 miljoen euro. Maar voordat dit wordt besproken in de gemeenteraad, komt het college met een nieuwe eis. Het wil in ruil voor de investering mede-eigenaarschap over het gebouw.
Een ‘onrealistische eis’ voor de huidige eigenaars Esther Hammink en haar man. Onder meer omdat het theater fysiek is verbonden met hun hotel en de Van der Valk-licentie dit niet zou toestaan.
In die periode heeft Hammink net het theater en hotel gekocht van haar ouders, die het in de jaren negentig overnamen van Ad van der Valk. Omdat Hammink zelf een Van der Valk-nazaat is, mag ze de toekan als logo op haar hotel dragen. Maar ze benadrukt meermaals in gesprekken met deze krant dat de hotelfamilie verder niet betrokken is.
‘Heb je geen rijke oom die dit kan betalen?’, krijgt ze desondanks geregeld te horen. ‘Het Stadstheater is gewoon een private onderneming waar een publieke functie aan was uitbesteed’, reageert Hammink. ‘Met bijbehorende afspraken over subsidies, zoals met zoveel bedrijven gebeurt.’
Als uiteindelijk theater en gemeente onder leiding van een ambtelijke werkgroep alsnog met een gezamenlijk plan komen, wordt Hammink andermaal verrast. De wethouder stelt een lager subsidiebedrag (6 miljoen) voor én wil de relatie met het theater in tien jaar afbouwen.
Geconfronteerd met deze sterfhuisconstructie kan Hammink niet anders concluderen dan dat het college vanaf het begin van ze af wilde. ‘Ze wilden ons zover krijgen dat wij de stekker eruit zouden trekken.’
Hard bewijs is daar niet voor. Ook niet in opgenomen gesprekken tussen gemeente en theater, waarover dagblad Tubantia na lekken bericht. Bij haar afscheid weerspreekt de burgemeester dus ook expliciet verhalen over een ‘vooropgezet plan’.
Een ding is zeker: de Almelose politiek is compleet verdeeld geraakt over het Stadstheater. Om uit die patstelling te komen, besluit de wethouder dan maar de gemeenteraad te laten kiezen op welke manier die in het theater wil investeren.
‘Juist u’, zegt wethouder Overmeen op 27 februari 2024 tegen de raad, ‘moet dit principebesluit nemen.’ De gemeenteraad had om inspraak gevraagd. ‘En bij nader inzien dacht ik: verdomd ja, ze hebben gewoon gelijk. Dat moet ik gewoon gaan doen.’
Vooruitlopend op de uitkomst, voorspelt VVD-raadslid Ger Vermeulen die dinsdagavond ‘een inktzwarte dag voor onze stad’. Hij vraagt zich af: ‘Waar zijn wij eigenlijk met zijn allen mee bezig? Waarom laten wij ons als raad meeslepen? Raken we compleet verdeeld? Waarom slagen we er niet in om zelf met een passende oplossing te komen? Dat zou toch voor de hand liggend zijn in het belang van onze stad, waarvoor wij hier alle 35 zitten.’
Vermeulen wijst erop dat het gros van de theaters nu eenmaal overheidssteun nodig heeft en dat de stad met de verkoop in 1987 een last van 1 miljoen per jaar kon schrappen. ‘Moet u nagaan wat dat heeft opgeleverd in al die jaren.’
De PvdA vindt dat de wethouder haar verantwoordelijkheid afwentelt op de raad. Herman Zwerink, inmiddels overgestapt naar Democraten.nu, dient een motie van wantrouwen in vanwege ‘de wijze waarop de wethouder namens het college de relatie met zowel de raad als het Stadstheater heeft beheerd’.
Burgemeester Van ’t Veld is verbijsterd en zegt dat de motie van wantrouwen ‘niet goed is voor het aanzien van de stad’ en memoreert dat er al een wethouder is gesneuveld op dit dossier. ‘Terwijl nu aan u de besluitvorming voorligt, vind ik dit echt een dieptepunt.’
Een besluit komt er. Maar in plaats van een van de drie investeringsopties die de wethouder voorlegt, roept de SP op helemaal geen geld te geven voor renovatie van het theater.
‘Onze fractie staat er heel principieel in en vindt dat je als gemeente geen gemeenschapsgeld hoeft te investeren in privaat vastgoed’, zegt Hans Teunis (SP). ‘Het theater is in 1987 geprivatiseerd. Daarmee namen zij ook de verantwoordelijkheid over van het onderhoud van het gebouw. Zoals elke eigenaar van een pand dat heeft te doen.’
Daar blijft het niet bij. Het SP-amendement maakt ook een einde aan de jaarlijkse programmeringssubsidie voor het Stadstheater.
Tot veler verrassing blijkt er, anders dan bij de motie van wantrouwen, een meerderheid te zijn voor het SP-plan. ‘Partij Vrij Almelo vindt dat onze belastingcenten beter kunnen worden besteed dan aan het rijke Van der Valk-concern’, verwoordt PVA-raadslid Harry de Olde het veelgehoorde sentiment. ‘Of ze nu Hammink heten of niet, er staat toch een toekan op het gebouw? Nou dan.’
Betrokkenen bij het theater verlaten gedesillusioneerd de publieke tribune. ‘Jullie moeten je schamen’, roept iemand naar de gemeenteraad.
‘Ongepast natuurlijk’, erkent Hammink nu. Maar haar frustratie blijft dat de discussie niet op basis van feiten was. Een groot deel van de investeringen zou volgens haar namelijk niet in ‘ons privaat vastgoed gaan zitten’, maar in ‘roerende middelen’, zoals decorstukken en belichting. ‘Daar werd helemaal aan voorbijgegaan.’
D66-raadslid Jeroen Wiertz, die voor stopzetting van de subsidies stemde, oordeelt anders: ‘Theatervastgoed of -inventaris, dat kun je niet los van elkaar zien.’
Vanwege de slepende discussie zijn de deuren van het Stadstheater, waar grote namen als Youp van ’t Hek, Jochem Myjer en local Herman Finkers geregeld optraden, dan al een maand gesloten. Met het besluit per direct geen subsidies meer te verstrekken, concludeert de directie dat ze ook niet meer open zullen gaan.
Het pijnlijke is dat de rechter nu zegt: dit besluit over stopzetting van financiering had de gemeenteraad niet mogen nemen. Alleen het college is daartoe bevoegd. ‘De raad heeft beslist over concrete subsidieaanvragen’, oordeelt de rechter. ‘Daarbij is geen ruimte gelaten voor nadere besluitvorming door het college.’
Het gebeurde allemaal onder leiding van de huidige wethouder Overmeen en de toenmalige burgemeester Van ’t Veld. Beiden gingen niet in op herhaalde verzoeken te reflecteren op hoe het zo is gelopen.
Een Almelose gemeentewoordvoerder verwijst naar het beroep dat bij de Raad van State is aangetekend tegen het vonnis. Omdat de gemeenteraad ook verdeeld is over de gang naar de hoogste bestuursrechter, en een deel wil dat het nieuwe college er na de verkiezingen alsnog uitkomt met het Stadstheater, wordt dinsdagavond 3 maart besloten of de juridische weg wordt doorgezet.
Voor Hammink lijkt de gerechtelijke uitspraak een pyrrusoverwinning, maar toch voelt die als gerechtigheid. ‘Na alle gesprekken met de gemeente en hoe met ons is omgegaan, was mijn vertrouwen in het openbaar bestuur helemaal weg.’
Teunis van de SP, die destijds voorstelde geen subsidies meer te verlenen, had niet verwacht dat daarmee iets onwettigs gebeurde. De wethouder had ze immers in een raadsvoorstel gevraagd te beslissen over subsidies.
‘Die mag je altijd amenderen’, zegt hij. ‘Dat is precies wat ik heb gedaan.’ En: ‘Het besluit mocht misschien niet, maar ons standpunt is nog altijd hetzelfde: geen publiek geld naar deze private onderneming.’
Het zal blijken of de nieuwe gemeenteraad er straks nog steeds zo over denkt. En of die de onlangs gepresenteerde gemeenteplannen voor een eigen theater in het oude stadhuis doorzet.
Mocht dat zo zijn, mocht de gemeente met 75 duizend inwoners inderdaad tientallen miljoenen gaan investeren in een nieuw, eigen theater, dan kan een curieuze situatie ontstaan. Want met de gerechtelijke uitspraak ligt voor Hammink de weg vrij voor een civiele procedure, met mogelijk schadevergoeding als uitkomst.
En zo is het niet denkbeeldig dat de chaos in de Almelose politiek ertoe leidt dat de gemeente straks op eigen kosten een theater exploiteert én ter compensatie ‘belastingcenten’ moet overmaken aan het gesloten Stadstheater.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant