Europese reacties In een weekend van hectisch overleg probeerde de EU een gezamenlijk standpunt te formuleren over de aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran. Dat kon niet verhullen dat er in Europa verschillend over wordt gedacht.
Rookpluimen van twee luchtaanvallen stijgen maandag op boven de Iraanse hoofdstad Teheran.
Europa reageerde afgelopen weekend verdeeld én veelal terughoudend na de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran. Europa speelde geen militaire rol en de meeste landen waren niet van te voren geïnformeerd. In een weekend van hectisch overleg probeerde de EU een gezamenlijk standpunt te formuleren over een conflict dat snel escaleerde in een regio waar de EU wel belangen heeft, maar weinig invloed.
De bombardementen plaatsten Europa voor een dilemma. De reacties weerspiegelden de worsteling met een aanval, uitgevoerd door bondgenoten VS en Israël, die niet door de VN gesanctioneerd is, die in strijd lijkt met het internationaal recht en die grote risico’s met zich meebrengt. Tegelijk biedt de oorlog perspectief: mogelijk komt een einde aan een verwerpelijk regime dat duizenden burgers vermoordde en jarenlang voor spanningen in de regio zorgde – al weet nog niemand hoe de nieuwe Iraanse toekomst gestalte moet krijgen. Voor Europa is het bovendien gunstig als Rusland een bondgenoot in de oorlog tegen Oekraïne kwijtraakt.
„De dood van Ali Khamenei is een kantelpunt in de geschiedenis van Iran”, schreef EU-Buitenlandchef Kaja Kallas op X nadat de opperste geestelijk leider van Iran was omgekomen. „Wat nu komt is onduidelijk. Maar er is nu een weg open naar een ander Iran, een Iran waar mensen meer vrijheid hebben hun eigen toekomst vorm te geven.”
Om de directe gevolgen voor de EU zelf in te schatten kwam de Europese Commissie maandagmiddag in een bijzondere vergadering bijeen. Op de agenda stonden onder andere de gevolgen van de oorlog voor de energievoorziening, migratie en veiligheid. Woensdag vergadert ook een speciaal comité dat de Europese gasvoorraad in het oog houdt. In het weekend werd al besloten om de EU-patrouille-missie Aspides in de Rode Zee te versterken. Europese marineschepen beschermen koopvaardij daar tegen aanvallen van Houthi’s, bondgenoten van Iran.
Aanvankelijk waren veel Europese leiders zuinig met steun voor de Amerikaans-Israëlische aanval. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de voorzitter van de Europese Raad, António Costa, riepen zaterdag in een eerste reactie op tot beheersing.
Zondagavond spraken de ministers van Buitenlandse Zaken elkaar per videoverbinding. In een verklaring onderstreepten ze na afloop het belang van internationaal recht, steunden de fundamentele vrijheden van de Iraanse bevolking en eisten van Iran dat het stopt met het ontwikkelen en produceren van raketten.
De gezamenlijke verklaring kon niet verhullen dat in Europa verschillend wordt gedacht. De Spaanse premier Pedro Sánchez veroordeelde de aanval en zei dat deze tot meer onzekerheid en vijandigheid zal leiden. Anderen, zoals de Duitse kanselier Friedrich Merz, zagen niets in kritiek op de VS. Merz, die deze dinsdag op bezoek gaat bij Trump, wees ook op het belang van Amerikaanse steun voor Oekraïne.
„Iedereen die veiligheid, vrede en rechtvaardigheid in het Midden-Oosten wil, moet dat ook voor Europa willen”, zei Merz zondag. „Daarom heeft de Duitse regering een groot aandeel in de steun aan Oekraïne tegen de Russische agressie als onderdeel van de Atlantische lastenverdeling [tussen Europa en de VS]. En daarom lezen we onze partners ook niet de les over hun aanvallen op Iran.”
Merz wees er op dat de Europese aanpak van Iran niet veel heeft opgeleverd. De EU heeft jarenlang geprobeerd Iran met sancties onder druk te zetten en begin dit jaar de Iraanse Revolutionaire Garde op de terreurlijst gezet.
Een familie in de havenstad Sidon in het zuiden van Libanon, op de vlucht voor de Israëlische bombardementen.
Bezoekers van een begrafenis in Beit Shemesh in Israël zoeken dekking als het luchtalarm afgaat vanwege Iraanse raketten.
De positie van een aantal Europese landen leek te verschuiven naarmate de gevolgen van de oorlog dichterbij kwamen. De Franse president Emmanuel Macron deed zaterdag in eerste instantie een oproep aan Iran en de VS om de diplomatie opnieuw een kans te geven. Nadat twee Iraanse drones zondagavond een Franse marinebasis in de Verenigde Arabisch Emiraten hadden geraakt, maakte Macron bekend dat Frankrijk zijn militaire aanwezigheid in de regio zal versterken „om naast degenen te staan met wie we veiligheidsafspraken hebben”.
Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk verklaarden zondagavond dat ze met de VS zullen samenwerken om „onze belangen en die van onze partners in de regio te verdedigen”. Dat zou ook het uitschakelen van Iraanse raketinstallaties en drones kunnen betekenen, aldus de drie landen.
De Britse premier Keir Starmer verleende de VS zondagavond toestemming om Britse bases te gebruiken om aanvallen op Iraanse raketinstallaties uit te voeren. Vlak na die aankondiging werd een Britse basis op Cyprus door een Iraanse drone geraakt. Mogelijk was het onbemand vliegtuigje al onderweg voordat de Britse toestemming bekend werd, schreef de Financial Times. Eerder had een Iraanse aanval op een basis in Bahrein Britse militairen in gevaar gebracht.
Starmer onderstreepte zondagavond dat de VS nu weliswaar Britse bases mogen gebruiken, maar dat het VK zelf niet gaat deelnemen aan offensieve acties. „We zijn de fouten van Irak niet vergeten en hebben onze les geleerd”, zei hij.
Het VK nam in 2003 onder leiding van toenmalig Labour-premier Tony Blair deel aan aanvallen op Irak. Een coalitie onder leiding van de VS viel Irak toen binnen op basis van het valse voorwendsel dat Bagdad beschikte over massavernietigingswapens. Het besluit tot deelname werd later door een Britse onderzoekscommissie veroordeeld en het heeft de politieke reputatie van Blair blijvend beschadigd.
Starmer heeft de Amerikaanse aanval op Iran niet expliciet goedgekeurd. De linkervleugel in zijn partij vindt dat hij de aanvallen juist moet afkeuren. De Conservatieven daarentegen zijn van mening dat het VK vierkant achter de Amerikaanse regering moet gaan staan.
Griekenland maakte maandag bekend militair materieel naar Cyprus te sturen. Het zou gaan om twee fregatten en F-16-gevechtslvliegtuigen. Cyprus is dit half jaar roulerend voorzitter van de EU-vergaderingen.
Terwijl de Europeanen behoedzaam opereerden, kritiek op het Witte Huis vermeden en de rol van internationaal recht onderstreepten, haalde de Amerikaanse minister van Defensie, Pete Hegseth, maandag nog even uit naar sommige ‘traditionele bondgenoten’ die bang zijn om geweld te gebruiken. De VS, zei hij, hebben een duidelijke missie: het uitschakelen van Iraanse raketten, nucleaire wapens en marine. „Geen stomme ‘rules of engagement‘, geen ‘nation building‘-moeras, geen oefening in democratie, geen politiek correcte oorlogen. We vechten om te winnen, we verkwisten tijd noch levens.”
Inwoners van Teheran bekijken beschadigde gebouwen in hun woonwijk na een van de aanvallen op maandag 2 maart.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.