Dat Jan Willem van Hoogstraten na tien jaar optimistisch vertrekt als topman bij het staatsbedrijf Energie Beheer Nederland heeft alles te maken met de potentie van aardwarmte.
Tjerk Gualthérie van Weezel is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie. Bard van de Weijer is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Zet Jan Willem van Hoogstraten met zijn werkschoenen in de modder, en hij is in zijn nopjes. Zoals afgelopen week nog, bij de opening van Nederlands eerste grote aardwarmtebron voor de verwarming van woningen en de campus van de TU Delft. Van Hoogstraten was erbij aanwezig en geniet. ‘Dit is de energietransitie in de praktijk’, zegt hij. ‘Hier zie je dat het werkt.’
De meeste Nederlanders zullen Van Hoogstraten (61) niet kennen. Hij is de topman van Energie Beheer Nederland (EBN), een miljardenbedrijf dat namens de Nederlandse staat investeert in de winning en de opslag van energie. Voorheen draaide dat vooral om aardgas. Dankzij het reusachtige Groningenveld en het aardgas en de olie uit de Noordzee kon Nederland zich ontwikkelen tot het Saoedi-Arabië van Europa. Op het hoogtepunt kwam via EBN ongeveer 16 procent van de rijksbegroting binnen.
Toen Van Hoogstraten in 2016 bij EBN aan het roer kwam, was die tijd al voorbij. De grote aardbeving in Huizinge was enkele jaren ervoor geweest en de winning uit het Groningenveld werd al flink teruggebracht. EBN zou betrokken blijven bij de gaswinning uit kleine velden, vooral op de Noordzee, maar het maakte zich vooral op voor een nieuwe rol. Het Klimaatakkoord van Parijs was net gesloten en de doelstellingen daarvan zouden deels moeten worden gehaald via de aardse ondergrond. Bijvoorbeeld door CO2 af te vangen en in lege aardgasvelden te bewaren; door waterstof ondergronds op te slaan en door warmte uit de aarde naar boven te halen.
Nu hij per 1 maart afzwaait, kijkt Van Hoogstraten terug op een bewogen tijd, waarin het optimisme over de duurzame toekomst hard botste op de realiteit dat de energietransitie soms ‘behoorlijk pijnlijk’ is. Omdat het technisch lastig is en omdat zorgen over het klimaat soms op gespannen voet staan met zorgen over de prijs van energie en leveringszekerheid.
Maar de duurzame vooruitgang is onmiskenbaar, stelt hij vast. ‘In Delft komt nu de warmte uit de grond. Er staan in Nederland nog zo’n vijftien van zulke projecten op stapel. Dit jaar nemen we ook Porthos in gebruik, het grootste project in Europa voor CO2-opslag.’
Wij kunnen als EBN het risico nemen om zulke projecten van de grond te krijgen en we bewijzen zo aan de wereld dat het kan, zegt hij. ‘Porthos was 100 procent publiek gefinancierd. Bij Aramis, de grotere opvolger van Porthos, zijn marktpartijen al veel meer betrokken.’
Naast dit soort miljardenprojecten zette Van Hoogstraten EBN ook op een andere manier op de kaart. Letterlijk: kort na zijn aantreden begon hij met het publiceren en verspreiden van infographics over de energietransitie. Grafieken die veel vertellen over het Nederlandse energiesysteem en wat de klimaatdoelstellingen daarvoor betekenen. Dat idee vloeide voort uit zijn eigen pogingen chocola te maken van de vele cijfers waar hij tegenaan liep in zijn eerste maanden bij EBN.
‘Het duizelde me. Dus ik vroeg een collega of hij een placemat kon maken met een overzicht van ons nationale energiesysteem. Die kaart hebben we vervolgens aan al onze relaties gegeven en dat bleek een schot in de roos. In de politiek en het bedrijfsleven was er grote behoefte aan dit soort objectieve cijfers om te begrijpen wat ons te doen staat.’
Er kwam zelfs een kwartetspel met veertig grafieken die volgens Van Hoogstraten veelzeggend zijn. Op verzoek van de Volkskrant koos hij uit dat spel twee kaarten die hij Nederland graag nog eens onder de neus wil duwen.
De eerste is uit 2016: ‘Gas- en elektriciteitsgebruik door het jaar heen.’ De bovenste lijn beschrijft de lange golfbeweging van de hoeveelheid energie die in Nederland gedurende een jaar aan gas wordt verstookt. Het stroomgebruik beschrijft een relatief stabiel patroon van 52 korte golfjes: in het weekeinde wordt wat minder stroom gebruikt dan doordeweeks, maar verder is de elektriciteitsconsumptie verbazingwekkend stabiel.
Dit lijkt een tamelijk saai plaatje, waarom vindt u het zo’n eyeopener?
‘Ten eerste laat deze grafiek zien hoe belangrijk gas is. In de discussie over de energietransitie gaat het vaak over het verduurzamen van de elektriciteit, over zonnepanelen en windmolens. Dat is begrijpelijk, maar als je ziet hoeveel aardgas we moeten vervangen, besef je pas hoe groot de uitdaging is.’
Maar deze grafiek is toch verouderd?
‘Niet echt. Er is in tien jaar wel veel gebeurd met het vergroenen van onze elektriciteitsvoorziening. Meer dan de helft van de stroom wordt nu duurzaam opgewekt. Maar de totale hoeveelheid stroom die we gebruiken is ongeveer gelijk gebleven. En de gasvraag is weliswaar afgenomen (van ruim 40 miljard kubieke meter in 2020 naar zo’n 30 miljard nu, red.), maar nog altijd is de verbruikte energie uit gas een veelvoud van elektriciteit.’
Waarom is de grafiek nog meer zo interessant?
‘Ze laat zien hoe variabel het gasverbruik is gedurende het jaar. Dat is een extra probleem. Want als je al die energie wilt vervangen door elektriciteit, moet je je stroomnet zo bouwen dat het de piekvraag aan kan. Het net is nu al overbelast en er worden tientallen miljarden uitgetrokken voor uitbreiding. Maar zelfs dan kan het de winterpiek niet aan.’
De afgelopen jaren is geregeld geroepen dat we moeten doorgaan met het aanboren van nieuwe gasvelden. Is het voor u, als iemand die zich zorgen maakt om het klimaat, niet gek dat er meer gas uit de Noordzee moet komen?
‘Nee. Ons hoge gasverbruik verander je niet van de ene op de andere dag. Nu we veel gas uit het buitenland importeren, geeft dat drie problemen. Ten eerste is het slecht voor de handelsbalans, het kost ons gewoon veel geld. Ten tweede hebben we na de inval in Oekraïne vier jaar geleden geleerd hoe kwetsbaar we zijn als we afhankelijk zijn van anderen voor onze energievoorziening. Nu hebben we onze afhankelijkheid van Rusland verruild voor afhankelijkheid van Amerikaans aardgas. En ten slotte is het ook gewoon veel slechter voor het klimaat. Geïmporteerd gas heeft een 35 procent hogere CO2-uitstoot dan Nederlands gas. Al moeten we dus wel naar een duurzaam energiesysteem.’
En daar gooit Van Hoogstraten ook zijn tweede kwartetkaart op tafel. Een overzicht van de energiebronnen die in Nederland de warmtevraag leveren.
Waar moeten we hier naar kijken?
‘Ook hier zie je weer hoe groot de uitdaging van de warmtetransitie is. Bijna 70 procent van alle warmte wordt gemaakt met aardgas. Het goede nieuws is dat een heel groot deel van die warmte uit geothermie kan komen. Wij hebben in 2017 een studie laten doen waaruit bleek dat een kwart van de warmte uit de ondergrond kan komen. Aardwarmte is een zeer duurzame energiebron die lang beschikbaar is. Een belangrijk verschil met zonne- en windenergie is ook dat ze heel constant energie levert.’
Dan is er wel heel veel meer nodig dan één aardwarmteput in Delft voor zesduizend huishoudens.
‘Zeker. Als je de klimaatdoelen wilt halen, moet je zo’n honderdduizend huizen per jaar aansluiten op warmtenetten.
‘Maar de ontwikkelingen zijn hoopvol. De afgelopen jaren heeft de overheid zo’n 140 miljoen euro geïnvesteerd om te onderzoeken waar de bodem geschikt is om op grote schaal warmte uit de grond te halen. Daardoor weten we nu dat de omstandigheden in de metropoolregio Amsterdam hartstikke goed zijn. In Brabant zien we ook goede gebieden.’
Maar de warmtetransitie stuit ook op veel weerstand. Burgers willen niet aangesloten worden op warmtenetten omdat ze zien dat energie vaak duurder wordt. En boren in de grond ligt na het debacle in Groningen ook gevoelig.
‘Wij merken dat het tot nu toe goed lukt om burgers ervan te overtuigen dat het boren naar aardwarmte nuttig en veilig is.
‘Afgelopen jaar heeft de politiek ook de Wet collectieve warmte aangenomen, waarin onder meer is geregeld dat warmtebedrijven voor meer dan de helft in handen van de staat moeten komen. Er zijn in provincies nu acht publieke warmtebedrijven in oprichting. We kunnen snel meters maken, omdat er bestaande warmtenetten zijn die snel kunnen uitbreiden.’
Alleen trekt het kabinet-Jetten geen geld uit om groot in die warmtebedrijven te investeren.
‘Kijk, het is natuurlijk niet aan de bestuursvoorzitter van EBN om te zeggen wat de politiek moet doen. Maar als we dit serieus willen oppakken, heb je wel geld nodig om de investeringen te kunnen doen. Ik verwacht dat dat gaat lukken en dat mijn opvolger nog veel vaker dan ik de bouwhelm op kan zetten om weer een nieuw project te openen.’
Spil in energieweb
Energie Beheer Nederland (EBN) is betrokken bij vrijwel alle ondergrondse energie-activiteiten in Nederland. Het bedrijf werd in de jaren zestig opgericht om op te komen voor de belangen van de staat bij de gaswinning in Groningen. Ook bij projecten voor de winning van olie en gas op de Noordzee had EBN doorgaans een fors belang. Als publiek bedrijf investeert EBN mee in projecten en ontvangt ook een deel van de winst, wat de schatkist de afgelopen decennia miljarden euro euro’s opleverde.Vertrekkend CEO Jan Willem van Hoogstraten wordt per 1 maart opgevolgd door Jaap Bierman, nu nog bestuursvoorzitter van de Haagsche Tram Maatschappij (HTM).
Wilt u belangrijke informatie delen? Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant