Door de nadruk op de militaire dreiging van Rusland blijft het bredere patroon buiten beeld: serieuze druk op de liberaal-democratische fundamenten van de EU, vanuit zowel het Kremlin als vanuit Washington. Met steun van rechts-populisten in Europa.
Europa bevindt zich in een tweefrontenconflict en onderschat hoe kwetsbaar het daarin is. De dreiging komt niet alleen van Rusland, maar inmiddels ook van de Verenigde Staten. En beide worden versterkt door politieke krachten binnen Europa zelf.
Het eerste front is bekend, maar wordt vaak te smal begrepen. Naast de conventionele oorlog in Oekraïne voert Rusland al jaren een hybride strijd tegen Europa, met desinformatiecampagnes, verkiezingsinmenging, sabotage van kritieke infrastructuur en zelfs terroristische aanslagen op de burgerluchtvaart. Daarbij leunt het Kremlin steeds vaker op criminele netwerken en zogenoemde ‘wegwerpagenten’ als uitvoerders.
Over de auteurs
Beatrice de Graaf is faculteitshoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht. Sarah de Lange is hoogleraar Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden. Bart Schuurman is hoogleraar terrorisme en politiek geweld aan de Universiteit Leiden. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Deze hybride operaties vormen een structurele strategie om Europese publieke en politieke steun aan Oekraïne te ondergraven, en om op zowel nationaal niveau als binnen de EU verdeeldheid te zaaien, bijvoorbeeld door Kremlin-vriendelijke politieke partijen te steunen.
Zeker voor West-Europese landen is de Russische dreiging dan ook niet alleen militair van aard. Het gaat niet alleen om het voorkomen van een mogelijk toekomstig gewapend conflict in de Baltische Staten, maar om het bestrijden van een systematische en al jaren actieve campagne om onze democratieën te ondermijnen.
De Russische dreiging is bovendien ideologisch. Het Kremlin presenteert zijn strijd als een beschavingsconflict tegen een moreel gedegradeerd Europa. Dat ideologische narratief overlapt met dat van Europese uiterst rechtse partijen, waarmee kan worden verklaard waarom Rusland op allerlei manieren uiterst rechts in Europa steunt.
We weten dat Rassemblement National van Marine Le Pen en Lega van Matteo Salvini in het verleden geldsommen ontvingen die uit Rusland lijken te komen. En dat politici van uiterst rechtse snit, zoals onlangs nog AfD-voorlieden, in Moskou worden ontvangen. Daarnaast wordt vermoed dat Rusland de electorale campagnes van uiterst rechtse partijen ondersteunt, waaronder die van FvD. Daarmee krijgt de Russische dreiging een nadrukkelijk intern aspect.
Opvallend genoeg namen Russische hybride operaties in 2025 tijdelijk af in aantal. Dat leek minder het gevolg van Russische terughoudendheid dan van veranderde geopolitieke omstandigheden. Trumps bewondering voor een autocraat als Poetin, zijn afkeer van de technocratische EU, en zijn narcistische verlangen als vredestichter op te treden, leken het Kremlin in 2025 de mogelijkheid te bieden om via onderhandelingen te verkrijgen wat het door (echte en hybride) oorlog nog niet was gelukt.
Toen de zogenaamde onderhandelingen in de loop van 2025 nog weinig concreet resultaat hadden opgeleverd voor Rusland, en Europa zich via een ‘coalition of the willing’ nadrukkelijk achter Oekraïne schaarde, nam ook de hybride druk weer toe.
Hiermee komt ook het tweede front duidelijk in beeld. Onder Trump is de relatie met de Verenigde Staten fundamenteel verschoven. Europa wordt niet langer vanzelfsprekend als bondgenoot gezien, maar steeds nadrukkelijker als ideologische tegenstander. In de Amerikaanse veiligheidsstrategie wordt gesteld dat Europa zijn beschavingskoers moet ‘corrigeren’.
Het bezoek dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio onlangs aan Hongarije en Slowakije bracht, toont hoe bereid zij zijn om politieke partijen te steunen die hun aversie tegen de EU delen. En die steun komt niet louter vanuit de overheid. Ook machtige zakenmannen als Elon Musk steunen openlijk uiterst rechtse partijen in Duitsland en Frankrijk en hekelen de EU en haar regulering van big tech.
De kern van het probleem is dat beide fronten elkaar versterken. Russische en Amerikaanse steun richt zich opvallend vaak op dezelfde politieke actoren en netwerken in Europa. Zo ontstaat een situatie waarin externe machten inspelen op interne breuklijnen. Dat ‘vijfde kolonne’-effect wordt structureel onderschat, ondanks een veelvoud aan historische voorbeelden van beïnvloedingspogingen door zowel de Sovjet-Unie als de Verenigde Staten.
De systematische ondermijning van de EU en Europese democratieën wordt nog te veel overschaduwd door zorgen over de zichtbare militaire dreiging vanuit Rusland. Zo blijft het bredere patroon buiten beeld: een langdurige, gelaagde druk op Europa’s liberaal-democratische fundamenten die niet alleen vanuit het Kremlin, maar in toenemende mate ook vanuit Washington wordt georganiseerd.
Hoe kan Europa zich in dit tweefrontenconflict handhaven? Allereerst door de dreiging van active measures uit Rusland, intimidatie vanuit de VS en vergoelijking dan wel steun hieraan vanuit partijen in Europa te benoemen voor wat het is: een aanval op de kernwaarden van onze liberaal-democratische samenlevingen en de veiligheid van Europa.
Vervolgens betekent dat ook dat we niet om defensie-uitgaven heen kunnen. Europa moet eigenhandig Oekraïne kunnen ondersteunen en Rusland afhouden van verdere agressie. Maar vooral betekent het dat naast geloofwaardige militaire afschrikking Europa zich veel beter moet weren tegen desinformatie en politieke partijen die de rechtsstaat vijandelijk gezind zijn. Bijvoorbeeld door volledige transparantie van partijfinanciering, harde sancties op buitenlandse inmenging en het publiekelijk ontmaskeren van desinformatiecampagnes.
Het gaat om brede weerbaarheid tegen dreigingen vanuit een tweefrontenconflict: dat doet niet alleen een beroep op militairen, maar ook op onze veiligheidsdiensten, op politici en op alle burgers. Het is te serieus om de dreiging met therapeutisch begrip voor populisme weg te sussen. We moeten durven benoemen wie onze vrienden en wie onze vijanden zijn.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant