Ali Hosseini Khamenei (1939-2026) Opperste leider Iran Hij overleefde meerdere protestgolven, een aanslag op zijn leven en oorlogen met Israël, Irak en de VS. Met zijn uitschakeling is er alsnog een einde gekomen aan het decennialange, autoritaire bewind van Ali Khamenei.
Ali Khamenei spreekt in januari 2026 in Teheran volgelingen van zijn regime toe. De foto is gemaakt en vrijgegeven door de autoriteiten.
Na ruim 36 jaar van steeds bloediger repressie is het bewind van ayatollah Ali Khamenei ten einde. Zondag stierf Irans opperste leider op 86-jarige leeftijd, tijdens de Israëlisch-Amerikaanse aanval op zijn land. Hoewel hij ruim drie keer zo lang regeerde als zijn streng islamitische voorganger en leermeester, Ruhollah Khomeiny, zal het land ditmaal niet in diepe rouw gedompeld zijn. Voor veel Iraniërs was de stijve, weinig charismatische Khamenei een gehate figuur geworden, leider van een vermolmd regime dat zich slechts met geweld wist te handhaven.
Tientallen miljoenen Iraniërs hebben nooit een andere leider gekend. Ook op straat viel er – net als op scholen en in overheidsgebouwen – niet te ontkomen aan de strenge blik van Khamenei met zijn witte baard, onafscheidelijke tulband en bebrilde gezicht. Overal waren er huizenhoge muurschilderingen met zijn beeltenis, veelal naast die van Khomeiny, de stichter van de Islamitische Republiek. De staatstelevisie volgde elk openbaar optreden van hem. De laatste jaren minder vaak, mede omdat Khamenei soms moest schuilen in bunkers tegen Israëlische of Amerikaanse bommen.
Khamenei (midden, met opgetrokken knieën) zit tussen medegeestelijken tijdens een audiëntie met ayatollah Khomeiny, in maart 1982.
Het oordeel van historici over Khamenei’s nalatenschap is niet mild. ,,Hij is een van de slechtste heersers uit de Iraanse geschiedenis”, stelt Arash Azizi, een jonge Iraans-Amerikaanse historicus van de universiteit van Yale, op vragen van NRC. ,,Zijn beleid heeft Iran geïsoleerd, misère, onveiligheid en economische achteruitgang gebracht. Irans inkomen per hoofd van de bevolking is volgens sommige berekeningen nu lager dan 25 jaar geleden.”
‘Dood aan de dictator’, schalde het steeds vaker door de straten van Iraanse steden, wanneer er weer een golf van diepe onvrede over het land spoelde en duizenden de straten opgingen. ,,Ik zag kinderen op de schouders van hun ouders en een grootmoeder die in haar zwarte chador ‘Khamenei dood’ scandeerde”, vertelde een 19-jarige betoger tijdens de demonstraties van januari 2026. Bij het neerslaan daarvan door de Revolutionaire Garde, de aan Khamenei loyale elitetroepen, vielen vele duizenden doden, meer dan ooit tevoren. Tienduizenden mensen werden gevangen gezet.
De voorgaande protestgolf, waarbij Iraniërs de leus ‘Vrouw, leven, vrijheid’ aanhieven en met gevaar voor eigen leven wekenlang massaal betoogden, lag toen nog vers in het geheugen. Aanleiding hiervoor was de dood van een jonge Koerdische vrouw in september 2022 bij een hardhandige controle door de zedenpolitie in Teheran. Ze zou haar hoofddoek niet correct hebben gedragen, een doodzonde in de ogen van Khamenei en zijn collega-geestelijken. Schoolmeisjes staken daarop in machteloze woede hun middelvinger op naar Khamenei’s portretten.
Niets tekende het tijdperk-Khamenei sterker dan de welhaast obsessieve pogingen van zijn regime om vrouwen te dwingen hun haren onder hoofddoeken te verbergen. Alsof de geloofwaardigheid van zijn regering hiervan afhing. De ironie was dat Khamenei ook deze symbolische strijd uiteindelijk verloor. Vooral in Teheran negeerden zoveel vrouwen het hoofddoekgebod, dat het regime de geest niet meer in de fles terugkreeg.
,,Het systeem overleefde de laatste tijd meer dankzij harde macht dan dat het mensen theologisch gezien nu zo aansprak”, bevestigt Naysan Rafati, Iran-deskundige van de denktank International Crisis Group.
Het ontbrak Khamenei volgens veel analisten aan zelfvertrouwen om broodnodige hervormingen door te voeren. Ondanks zijn olierijkdom stagneerde Irans ontwikkeling daardoor en greep de corruptie steeds meer om zich heen. Ondertussen konden veel Iraniërs, vanouds grote vleesliefhebbers, zich die luxe niet meer veroorloven.
„Autoritaire leiders als Khamenei sluiten in het algemeen geen compromissen, dat zien ze als een teken van zwakte”, verklaarde Sanam Vakil, Midden-Oosten-analist van Chatham House, een Britse denktank, al in 2022 tegenover NRC. „Ze proberen opstandigheid te onderdrukken en blijven zitten tot ze omver worden gegooid.”
Om dat te voorkomen leunde Khamenei steeds sterker op de Revolutionaire Garde, die het reguliere leger gaandeweg overvleugelde. Om de Garde achter zich te houden zag hij zich echter genoopt de leiders daarvan steeds meer controle over de Iraanse economie te gunnen.
Het ging Khamenei niet louter om macht. ,,Hij geloofde echt dat de nalatenschap van Khomeiny en de islamitische revolutie moesten worden gered”, zegt de Nederlands-Iraanse historicus Peyman Jafari telefonisch vanuit Williamsburg in de VS, waar hij doceert. ,,Bovendien was hij ervan overtuigd dat het Iraanse verzet tegen de Amerikaanse dominantie in het Midden-Oosten tot een kanteling in de regionale machtsverhoudingen kon leiden.”
De jonge Ali Khamenei, zoon van een lagere geestelijke, was geboren in de noordoostelijke stad Mashad, een belangrijk centrum voor sjiitische moslims. Daar genoot hij ook zijn eerste religieuze opleiding, waarna hij eind jaren vijftig verder studeerde in Qom, een andere voor sjiieten heilige stad. In Qom kwam hij onder invloed van Khomeiny, die uitgroeide tot zijn mentor.
Khamenei, in januari 2026, tijdens een ontmoeting met Iraanse burgers.
Via Khomeiny raakte Khamenei betrokken bij het verzet tegen het autoritaire bewind van de sjah, die modernisering en secularisering van Iran nastreefde. Herhaaldelijk belandde Khamenei langdurig in de cel, waarbij hij ook gemarteld werd. Een toenmalige communistische medegevangene herinnerde zich hem later als een prettige celgenoot met een goed gevoel voor humor.
,,Hij was toen echt een revolutionair en zo bleef hij zichzelf ook in later jaren zien”, zegt Jafari. In die jaren hield Khamenei er een wat lossere levensstijl op na. Soms werd hij gesignaleerd met een pijp in de mond en zelfs met jeans, in de ogen van conservatieve geestelijken hoogst afkeurenswaardige praktijken. Ook bespeelde hij af en toe de tar, een traditioneel Iraans snaarinstrument.
Khamenei gold destijds als de meest kosmopolitische van Irans hogere geestelijken. Zoals veel Iraniërs was hij gek op poëzie maar hij las ook veel literatuur. Les Misérables van Victor Hugo noemde hij zelfs de beste roman ooit. ,,Ik heb het keer op keer gezegd, ga dat boek lezen. Les Misérables is een boek van sociologie, historie en van kritiek, een goddelijk boek, een boek van liefde en gevoel”, zei hij in 1993. Ook zijn liefde voor de dichtkunst bleef en hij nam ook als opperste leider nog vaak deel aan poëzieavonden. Glimmend van plezier gaf de man, op wiens gezag regelmatig vreedzame demonstranten werden opgehangen, dan commentaar op voorgedragen gedichten.
Na de islamitische omwenteling in 1979 volgde er een turbulente fase voor Iran en voor Khamenei zelf. Hij viel op door zijn vurige redes, met name bij de Universiteit van Teheran, wat hem de prestigieuze functie van Gebedsleider bij de vrijdagse gebeden opleverde. Tevens leidde hij korte tijd de pas opgerichte Revolutionaire Garde.
Twee jaar later raakte Khamenei ernstig gewond bij een aanslag met een bom die verstopt zat in een bandrecorder. Hij liep schade op aan longen en nek en had sindsdien meer moeite met spreken. Zijn rechterarm bleef verlamd en hij hield last van terugkerende pijnen. Terwijl hij nog revalideerde, droeg Khomeiny hem voor als president, overigens een positie met nogal beperkte macht.
Dat Khamenei in 1989 Khomeiny’s opvolger werd, was allerminst vanzelfsprekend. Weliswaar hoorde hij tot diens vertrouwelingen, maar hij miste Khomeiny’s theologische statuur. Pas kort voor zijn aantreden ontving Khamenei de titel van ayatollah (teken van God). Zelf verklaarde Khamenei later dat hij uit zijn overleven bij de aanslag opmaakte dat God met hem een bedoeling had: hij moest de Islamitische Republiek tot elke prijs verdedigen.
Om te beginnen tegen externe vijanden zoals Irak, het buurland dat Iran in 1980 was binnengevallen. Na die oorlog, die het regime aan de rand van de afgrond bracht, deed Khamenei er alles aan het land te vrijwaren van nieuwe aanvallen. Dat deed hij door een netwerk van bondgenoten op te bouwen. Deze As van Verzet bestond uit het Libanese Hezbollah, het Palestijnse Hamas, het Syrië van president Assad en later ook pro-Iraanse milities in Irak en de Houthi’s in Jemen.
Zijn buitenlandse beleid kwam echter steeds meer in het teken te staan van scherpe confrontaties met Israël en de Verenigde Staten. Tegen beide landen, in Iraans revolutionair jargon aangeduid als ‘kleine Satan’ en ‘grote Satan’, koesterde Khamenei een diep wantrouwen. Hij verdacht hen ervan zijn land te willen onderwerpen, naar klassiek imperialistisch model. Daarom moest Iran zelfvoorzienend worden, zodat het niet van het Westen afhankelijk zou zijn.
In dat streven naar autarkie paste volgens Khamenei een eigen nucleair programma. Hoewel hij altijd volhield dat dit louter vreedzame doeleinden diende, vreesden Israël, de VS en andere landen dat Iran hiermee eigen kernwapens nastreefde. Daarom legden ze nog zwaardere economische sancties op dan al van kracht waren.
Na lang aarzelen stemde Khamenei er in 2015 mee in Irans nucleaire programma te beperken in ruil voor opheffing van sancties, zoals het hervormingsgezinde kamp in eigen land bepleitte. Drie jaar later zegde president Trump dit akkoord echter eenzijdig op, gevolgd door nieuwe sancties. In Khamenei’s ogen een bewijs van Washingtons onbetrouwbaarheid en de hervormingsgezinden belandden prompt weer aan de zijlijn.
Na het uitbreken van de oorlog in de Gazastrook in 2023 tussen Hamas en Israël escaleerden de spanningen verder. In juni 2025 volgden Israëlische bombardementen op Teheran en verscheidene Iraanse topfunctionarissen werden gedood. Ook de VS bombardeerden Iraanse nucleaire faciliteiten.
Niet voor het eerst wankelde Khamenei’s bewind. Ook in 2009 gebeurde dat al, toen enorme menigten de straat opgingen om te protesteren tegen de volgens hen frauduleuze verkiezing van een conservatieve presidentskandidaat. Khamenei overleefde echter ook deze crisis. ,,Dat was een scharniermoment voor hem”, meent Jafari. ,,Daarna verminderde zijn openheid en keerde het regime steeds meer naar binnen.”
Khamenei brengt in 2008 zijn stem uit bij parlementsverkiezingen, hervormingsgezinde kandidaten waren uitgesloten. Het jaar erop zouden grote protesten uitbreken na omstreden presidentsverkiezingen.
De laatste jaren verliet Khamenei steeds minder zijn woning aan de Palestinastraat in Teheran, waarbij ook enkele andere gebouwen waren getrokken die als kantoor dienden. Voor zover bekend, leidde hij daar een sober leven, zoals van een geestelijke mocht worden verwacht. Hij at weinig en in huize-Khamenei waren de muren vrijwel kaal, onthulde zijn vrouw Mansoureh eens in een zeldzaam interview: ,,Van zulke dingen hebben wij ons al jaren geleden bevrijd”, zei ze. Wel scharrelde Khamenei graag wat in zijn tuin. Op sommige foto’s is hij in de weer met een plastic gieter.
Hoe lang de Islamitische Republiek nog zal voortbestaan – Khamenei’s grootste zorg – is onzeker. ,,De Iraanse samenleving is de laatste decennia veranderd, ook door beter onderwijs”, meent Jafari. ,,Khamenei’s regime kreeg dat als een boemerang terug. Veel mensen hebben een meer seculiere mentaliteit gekregen en daardoor is de kloof tussen hen en het islamitische regime steeds verder gegroeid.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.