Conflict Het sinds 2022 slepende conflict tussen Afghanistan en Pakistan bereikte deze week een nieuw dieptepunt met aanvallen over en weer. Beide landen spreken van escalatie, terwijl weinigen durven te garanderen dat verder geweld uitblijft.
Talibanstrijders bij de Afghaans-Pakistaanse grens
En weer vielen er doden en gewonden. Het sinds 2022 slepende conflict tussen Afghanistan en Pakistan dat inmiddels al honderden slachtoffers kent, bereikte in de nacht van donderdag op vrijdag een voorlopig dieptepunt. Pakistan had (militaire) doelen van Afghanistan in hoofdstad Kaboel, Kandahar in het zuiden en Paktika in het oosten gebombardeerd; Afghanistan had geantwoord met aanvallen op Pakistaanse grensposten en zelfs legerbases, zo claimde Kaboel.
De Pakistaanse minister van Defensie Khawaja Muhammad Asif twitterde dat het geduld van zijn land met Kaboel op was. Er was ‘open oorlog’ tussen beide landen, al specificeerde hij dat niet. Sindsdien bleef het rustig; Kaboel zei open te staan voor overleg. Weinigen durven er echter hun hand voor in het vuur te steken dat verder geweld uitblijft. Ondanks eerdere interventies van landen als Turkije en Qatar met tijdelijk bedarende effecten, lukte het maar niet de rust in de regio terug te brengen. Waar komt de weerbarstigheid van dit conflict vandaan – en nog drie vragen.
Er is sprake van escalatie, dat is te zien aan zowel de keuze van doelen als aan de hoeveelheid slachtoffers. Meestal viel Pakistan doelen in gebieden aan, een week geleden nog, waar zich rebellen ophouden die een afscheiding van Pakistan beogen. Donderdag ging het juist om luchtaanvallen op militaire objecten van de Taliban zelf. „Pakistan valt nu het regime zelf aan”, zei Michael Kugelman van denktank Atlantic Council tegen de BBC. Omgekeerd zou Afghanistan het ook hebben voorzien op regeringsdoelen in Pakistan. Volgens Islamabad zijn Afghaanse drones neergehaald bij de Pakistaanse legerplaats Abottabad.
Ook het aantal doden en gewonden lag aanmerkelijk hoger dan bij andere confrontaties. Pakistan zei tegen persbureau Reuters 274 mensen te hebben gedood van Taliban of rebellengroepen. Afghanistan claimde 55 Pakistaanse soldaten te hebben omgebracht. De getallen konden niet onafhankelijk worden bevestigd.
Het islamitisch bewind in Islamabad verwachtte in 2021 veel van haar geloofsgenoten in Kaboel toen de Taliban westerse landen uit Afghanistan hadden verjaagd. Pakistan had Taliban-leiders in ballingschap gehuisvest en dat niet alleen: Islamabad had ook miljoenen Afghanen opgevangen die waren gevlucht voor de westerse bezetting. Met de bevrijding van hun land, augustus 2021, hadden de Taliban „de ketenen van de slavernij verbroken”, zei de toenmalige Pakistaanse premier Imran Khan.
De Taliban voldeden echter niet aan de hooggestemde verwachtingen van de Pakistani, laat staan dat ze iets terug konden doen voor de geboden gastvrijheid. De bevrijders van Kaboel hadden, tot groeiende ergernis van Islamabad, geen grip op de talrijke rebellengroepen in bergachtig grensgebied (Baluchistan) tussen beide landen. Die streefden naar afscheiding van door hun beheerste gebieden van Pakistan en waren bereid daarvoor dodelijk geweld te gebruiken tegen Pakistaanse grensposten en legereenheden. Ook opereerden vanaf Afghaans grondgebied radicaal-islamitische groepen die een strenger godsdienstig regime in Pakistan wilden.
Daarnaast zorgde de terugkeer van een oude bekende voor chaos en geweld: terreurorganisatie IS. Haar Afghaanse tak – IS-Khorasan – bleek in staat zeer gewelddadige aanslagen uit te voeren en daarmee de regio te destabiliseren. Dat is precies het klimaat waarin een terreurorganisatie gedijt. De door soennitische regimes gefinancierde terreurorganisatie richtte zich bij voorkeur op sjiitische doelen om religieuze tegenstellingen op te stoken. IS claimde ook de bloedige aanslag op een sjiitische moskee in Islamabad, waarbij eerder deze maand meer dan dertig doden vielen. Het bewind in Islamabad stelt daar evenwel andere radicaal islamitische groepen voor verantwoordelijk, en beschouwde de aanvallen van donderdagnacht als een vergelding.
Wat de relaties tussen beide moslimlanden evenmin goed deed, waren de gebeurtenissen van eind 2023. Toen begon Pakistan bij duizenden tegelijk Afghanen uit te zetten die jarenlang in vluchtelingenkampen hadden gebivakkeerd. Het land kon de enorme last niet meer aan, aldus Islamabad, dat zelf worstelde met de ingrijpende gevolgen van talrijke overstromingen. Kaboel reageerde not amused op de uitzettingen: het bewind had genoeg aan zijn eigen problemen van internationale isolatie, enorme armoede en werkloosheid. Een nieuwe episode van de gefnuikte verwachtingen over en weer was aangebroken.
Conventioneel is Pakistan – ook nog een kernmacht – stukken sterker dan Afghanistan. De luchtmacht werd gemoderniseerd door bondgenoot China en was effectief tijdens de recente oorlog tegen India afgelopen mei. De marine werd deels versterkt met onder meer fregatten uit Nederland, lange tijd na China de grootste wapenexporteur naar Pakistan. Afghanistan moet het vooral hebben van restanten van achtergelaten westers materieel. Van een eigen leger is nauwelijks sprake. De Taliban hebben echter bewezen uiterst vaardig te zijn in guerrilla-technieken.
Gezien de gebleken weerbarstigheid van het conflict is de kans groot dat het zeer onrustig blijft met nieuwe doden en gewonden tot gevolg. Maar een echte oorlog, waar de Pakistaanse minister van Defensie over sprak, ligt niet voor de hand. Afghanistan heeft er de militaire middelen niet voor. En China, Pakistans belangrijkste wapenleverancier, heeft niet graag dat Pakistan zichzelf verzwakt in een (guerrilla-)oorlog met de Taliban. Daardoor kan het minder dienen als tegenwicht tegen India, China’s grote rivaal in de regio. Niet voor niets heeft Beijing vrijdagmorgen de strijdende partijen opgeroepen tot dialoog. Anderzijds kunnen rebellengroepen en IS Khorasan waar Kaboel geen controle over heeft, hun gang blijven gaan. Zij kunnen het gefrustreerde bewind in Islamabad blijven tergen en daarmee voor nieuwe, onvoorspelbare wendingen zorgen.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.