De straten zijn niet veilig, maar op herdenkingsdiensten gaat het Iraanse verzet door. In plaats van de plechtige tradities te volgen, vierden Iraniërs vorige week uitbundig het leven van de gedode demonstranten. ‘Ze zetten zich af tegen de cultuur van de dood die het regime uitdraagt.’
Door Laurie Treffers
Een in het zwart geklede moeder danst op de muziek en de zang op de achtergrond. Ze glimlacht als rozenblaadjes in de lucht worden gegooid. Om haar heen staan andere vrouwen ook te dansen, allen zonder hoofddoek en sommigen gekleed in het wit. De vrouw in het zwart roept: ‘Dans, het is Danials bruiloft!’
Als ze even stilstaat, probeert een van de andere vrouwen haar weer aan het dansen te krijgen door haar armen omhoog te trekken. Maar ze zakt huilend in elkaar, op het graf van haar zoon.
Het is veertig dagen na de dood van de 24-jarige student Danial Dayani. Tijdens protesten in de Iraanse stad Kerman werd hij op 8 januari doodgeschoten door veiligheidstroepen.
De opname van zijn herdenking is een van de tientallen video’s van bijeenkomsten op begraafplaatsen die sinds begin vorige week naar buiten zijn gekomen. Mensen dansen, zingen, klappen, citeren uit Perzische poëzie en vieren het leven van hun overleden geliefden. Sommigen zijn in het wit gekleed. Ballonnen en duiven worden losgelaten.
Deze uitingen breken met de traditionele Iraanse rouwrituelen. Het is een voortzetting van het verzet dat in januari gewelddadig de kop werd ingedrukt door het Iraanse regime. De non-profitnieuwsorganisatie Human Rights Activists News Agency heeft inmiddels 6.488 gedode volwassen demonstranten en 236 kinderen geïdentificeerd. Berichten over nog eens twaalfduizend sterfgevallen worden onderzocht.
De veertigste dag na de dood, ook wel chehelom genoemd, markeert het einde van de formele sjiitische rouwperiode. Omdat het overgrote deel van de slachtoffers werd gedood tijdens de protesten op 8 en 9 januari, viel die dag voor veel van hen rond 17 februari.
Veiligheidstroepen waren in groten getale aanwezig bij de herdenkingen. Op meerdere plekken werd het vuur geopend. Daarbij werd ten minste één man gedood en raakte een onbekend aantal mensen gewond.
Gewoonlijk zijn sjiitische herdenkingen plechtige aangelegenheden: aanwezigen zijn in het zwart gekleed en er wordt veel uit de Koran gereciteerd. Het martelaarschap en het hiernamaals spelen een belangrijke rol.
Nu gaat het er heel anders aan toe. ‘Dit is ongekend. Dans, muziek en openlijke vreugde zijn sinds 1979 verbannen naar de privésfeer’, zegt Nilou Yekta, promovendus aan de Universiteit Utrecht die onderzoek doet naar secularisering in Iran. ‘Door het leven van hun geliefden op deze manier in het openbaar te vieren, zetten Iraniërs zich af tegen de cultuur van de dood die door het Iraanse regime wordt uitgedragen.’
Ze verzamelde tot nu toe meer dan honderd video’s van atypische begrafenissen en herdenkingsdiensten in de afgelopen weken. Op sommige video’s zijn Iraanse bruiloftrituelen te zien. Waar dit gewoonlijk bij een nieuw echtpaar wordt gedaan, strooien mensen nu geld of suiker over witte sluiers boven de grafstenen van hun geliefden. Ook ululeren ze, terwijl die hoge, trillende kreten gewoonlijk zijn gereserveerd voor feestelijke bijeenkomsten.
‘Het is heel heftig om rituelen die horen bij een andere context, die draaien om schoonheid en vreugde, opeens te zien bij een herdenking van een afschuwelijke gebeurtenis’, zegt universitair hoofddocent seculiere en religiewetenschappen Pooyan Tamimi Arab, die samen met Yekta onderzoek doet. ‘Wat je op deze beelden ziet, is niet alleen een vorm van verzet tegen het Iraanse regime. Het is een duidelijke afwijzing van de waarden achter traditionele religieuze rituelen.’
‘Speel vrolijke muziek.’ Dat waren de laatste woorden van de 23-jarige Majidreza Rahnavard, die in 2022 door het regime aan een hijskraan werd opgehangen vanwege zijn deelname aan de ‘Vrouw, leven, vrijheid’-protesten.
De rouwbijeenkomsten lijken te zijn geïnspireerd door zijn laatste wens, die hij vlak voor zijn executie, geblinddoekt en met zijn beulen aan zijn zijde, aan de Iraanse staatstelevisie vertelde. ‘Ik wil dat er niemand bij mijn graf huilt. Dat niemand bidt of de Koran reciteert.’
X
Bij historische protestgolven was de veertigste dag vaker een aanjager van nieuwe demonstraties. Het regime organiseerde nu zelf officiële herdenkingen, waarschijnlijk uit vrees voor oplaaiende protesten. Ook werden begraafplaatsen afgesloten en werd het internet in meerdere steden opnieuw platgelegd. Familieleden van slachtoffers werden onder grote druk gezet om geen eigen herdenkingsdiensten te organiseren, berichten Iraanse media die vanuit het buitenland opereren.
‘Ik had echt niet verwacht dat mensen na de massaslachting in januari weer in zulke grote groepen zouden gaan protesteren’, zegt Tamimi Arab. Toch kwamen vorige week grote menigten, soms met honderden mensen, door heel Iran bijeen. ‘Wat je niet op de beelden van dansende mensen ziet, is hoe bang ze zijn.’
Yekta denkt dat de aanwezigen het aandurfden om op deze manier hun onvrede te uiten, in de hoop dat de setting van een herdenkingsbijeenkomst enige bescherming biedt. ‘Ik denk dat veel mensen dachten dat het zelfs voor het Iraanse regime wel heel extreem is om een rouwende menigte aan te vallen. Het filmen van deze bijeenkomsten is natuurlijk ook intentioneel.’
Als de recente beelden iets laten zien, zegt Yekta, is het dat de Iraniërs nieuwe manieren vinden om zich te verzetten tegen het regime als de straten te gevaarlijk worden. ‘Begraafplaatsen zijn niet alleen meer een laatste rustplaats. Ze zijn ook de laatste plaats van verzet.’
Met medewerking van Erik Verwiel.
Waar mogelijk is de exacte locatie van de getoonde herdenkingsbijeenkomsten geverifieerd. Daarbij is gebruikgemaakt van meerdere beelden van dezelfde gebeurtenis. Soms is de precieze locatie niet bekend, maar is wel geverifieerd dat de beelden in februari 2026 in Iran zijn gemaakt door na te gaan of de video’s niet eerder verschenen zijn en wie er herdacht werd.
De protestgolf die eind december begon in Teheran is op weg om de grootste ooit in Iran te worden. Duizenden demonstranten zijn gedood. Artsen schetsen een beeld van overvolle ziekenhuizen en mortuaria.
Terwijl in Iran honderden burgers zijn gedood, is het land door een internet- en telefoonblokkade al dagen van de buitenwereld afgesloten. Vier vragen en antwoorden over de black-out.
Studenten in Iran hebben dit weekend opnieuw gedemonstreerd tegen de regering. In diverse Iraanse steden grepen ze de opening van het nieuwe semester aan om leuzen te roepen tegen het regime van ayatollah Ali Khamenei.
Source: Volkskrant